Mesopotamiya mədəniyəti

Mesopotamiya

Ovçuluqdan çobanlığa və əkinçiliyə keçid, 5. min ilə 4. min illəri arasında Asiyanın geniş torpaqları uzərində cərəyan etmiş olmalıdır. Bu mədəniyyət mübadiləsi, Aralıq dənizi ilə Bəsrə Körfəzi arasındakı bölgələrdə və İranda görülür. Beləcə ovçuluqdan çobanlığa və əkinçiliyə keçidin yalnız bir bölgədə olduğunu düşünmək səhvdir. Bu mədəniyyət dəyişməsinin çox çağları içinə aldığı son araşdırmalardan aydın olur.

Mezopotamya'nın ümumi görünüşündə ən köhnə olanı Sakçegözü mədəniyyətidir. İ.Ö. 5.000 ilə 3.700 illəri arasında bu mədəniyyətin əsərləri doğulmuşdur. Sakçegözü mədəniyyətinin əsərlərinə Suriyada də rast gəlinmişdir. Daha 4.000 ilə 3.000 illəri arasında yüksək bir mədəniyyətin ölçüsü olaraq qəbul edilən kəndlər, şəhərlər və şəhər dövlətlərinin qurulduğunu və böyük ixtiralar arasında sayılan Sabanın edildiyini, indiki Ərəbistanı xurmasının və hətta üzüm bağlarının yetişdirildiyini edilən qazıntılardan anlayırıq.
Tel Halaf'in mədəniyyəti (5500- 4500) yayılır və bütün Yaxın-Şərqdə təsirini göstərir. Bu dövrdə İraqın cənubuna insanlar yerləşməyə (Eridu) başlayır. Dairə planlı və tonozlu, bəzən uzun bir düz koridorla girilən, divarları bişməmiş kərpicdən yeni bir quruluş arxitekturası ortaya çıxar; qəsəbələrdə bəzi yollar daşlarla döşelidir. Çox müxtəlif formalarda keramika əşya edilər; qırmızı, qara və ya çox rəngli həndəsi bəzək əşyanın az qala hər tərəfini əhatə etmişdir.
E.ə. 3.700? ilə 3.300? arasında açıq xüsusiyyətləri olan Tell - Halaf Mədəniyyətinin iştirak etdiyini görürük. Tell - Halaf mədəniyyəti erkən bir daş-mis çağıdır. İ.Ö. 4.000 illərində mis istifadə edilmiş, lakin dəmir və bürünc görülməmişdir. Ayrıca bu dövrdəki qazıntı əşyalarının üzərində gamalı xaç motivi də vardır.
Mezopotamya'nın bu dövrdəki şəkillərində, ovçuluq mədəniyyətinin simvolları istifadə edilmişdir. Halbuki bu çağın bəzək tamamilə soyuttur. Bu mücərrəd formalar arasında cüt-baxa, buynuzlu öküz və yatan mallar kimi motivlər izlənilə. Qadın bütlərə də kvadrat formasında stilizə edilmişdir.
Bu çağ içində, əkinçilik mədəniyyətinin ən qədim simvolları də görülməkdədir. Bunlar: Ana tanrı tərəfindən, müqəddəs inək olub bunların yanında nadir olaraq ilk silindr möhür var.

Bu silindr möhür mülk damğaları, işarəli tilsimlərdir və nəzərliklər. Bu mədəniyyətə Mezopotamya'nın cənubunda heç rast gəlinməmişdir.
Əl-Obeyd mədəniyyəti (4500-3750), sadə həndəsi naxışlı, standartlaşdırılmış və ardıcıl istehsal halındakı çömleğin yayılmasıyla diqqət çəkməkdədir. Eyni dövrdə ev və anbarların yanında, məbəd və ya seçmə təbəqələrə aid ola biləcək geniş bir quruluş görülməyə başlar. Həndəsi naxışlı daş və ya bişmiş gil mühürlerin sayı get-gedə artır.
Tell-Halaf mədəniyyətini El Obeyd mədəniyyəti izlər. (3.300 - 3.100), Bu çağda misdən edilmiş heyvan heykəlləri yanında, əkinçiliyin o sıralarda edilməkdə olduğunu yaxşıca açıqlayan gildən düzəldilmiş oraq, daşdan balta, yenə daşdan düzəldilmiş alətlər, misdən iynələr və düz baltalar görülməkdədir. Bu işlər əsnasında, torpaq tanrısının tez-tez ilan formasında sembolleştirildiğini görürük. El Obeid mədəniyyəti içində ən maraq çəkən yeni ixtira, qabların turnike deyilən dönən çömlekçi dəzgahlarında emal edilməsidir.

Mərhələləri edilən bu qabların forma gözəlliyi diqqəti cəlb etməkdədir. Bu dövrün mədəni, siyasi və dini fikirləri üzərində kifayət qədər məlumat mövcud deyil.

Uruk dövrü (3750-3200), bu dövrdən sonra gəlir. Şəhərləşmə sürətlənər. Doqquz kilometrlik ətrafıyla Uruk şəhərinin əhalisinin 10 000-dən tapdığı sanılmaqdadır. Abidə memarlıq, bişmiş tuğlalardan edilmiş yüksək bir teras üzərində yüksələr; binaların önyüzleri, çox rəngli daş parçalarıyla bəzədilmişdir: bunlar, ən köhnə mozaiklerdir. Fırat sahilində, 20 ha üzərinə heyəti Hububa-Kabira saytı, mənzil və din mərkəzi, küçələr boyunca sıralanmış evləri, kvadrat forması qüllələrlə təhkim edilmiş surlarıyla, yeni bir mədəniyyətin işıltısını əks etdirir.

El Obeid mədəniyyətini Uruk mədəniyyəti izlər (3l00-2900). Bu ad, qazıntı yeri olan Uruka istinadən verilmişdir. Bu gün buraya Varka deyilməkdədir. Yeri Mezopotamya'nın güneyindedır. Ur'a yaxındır. Bu çağda evlər, hələ günəşdə qurudulmuş kərpic ilə inşa edilirdi. Evlərin döşəməsi isə, palçıq palçığını yerlərə yayılaraq döyülməsi və qurudulması ilə sertleştirilerek edilirdi. Damlar, həsir və kamıştandı. Bu çağda torpaq qabların bişirilməsi üçün, tənzimlənən sobalar emal edilmişdi.
Mezopotamya'nın yüksək mədəniyyəti, şəhər, və yazının icadı ilə ticarətin başladığı Cemdet-Nəsr çağıdır (2900-2600) (3300-2900). Yazılı lövhələr və mərhələləri emal edilərək bişirilmiş qablar, həmişə bu çağın əsərləri arasında görülər. Turnike'nin Avropada Latöne mədəniyyəti (e.ə. 400-50) çağında görüldüyü nəzərə alınsa, dərhal aydın olar ki Asiya, mədəniyyət baxımından nə qədər əvvəl sivilizasiya yoluna girmişdir. Cemdet-Nəsr mədəniyyətinin ən maraqlı xüsusiyyəti, rəngli keramiğin ilk olaraq bu zamanda edilməsidir.

Mədənlərdən, qızıl, gümüş və misdən döymə işləri də aparılmışdır. Sink və nikel bu çağda hələ görülmemektedir. Ticarət inkişaf kimi, ticarət qeydlərin edildiyi da yazılı lövhələrdən aydın olmaqdadır. ibadət, qurban adamakla edilirdi.








Köhnə Sümer Çağı (mesililer Çağı) (2600-2500 M. Ö.)
Cemdet - Nəsr ilə Akkad mədəniyyəti arasındakı dövrü əhatə edir.
Krallıq ilk olaraq 2600 ilə 2350 arasında görülür. 1. sülalə Urdan (2500-2400) yaşamışdır. Kralların siyahısı mismar yazısı ilə yazılmış lövhələrdən okunmuştur. Sümer mədəniyyəti ilk olaraq bu tarixlərdə görülür. Cemdet- Nəsr mədəniyyətində bütün sənət, təbiətin ölümü və dirilməsi üzərinə qurulmuşdur. 'Bu bir-birinə zidd iki anlayış, ayrı-ayrı simvollarla izah edilmişdir. Dinin əsas fiquru, Ana Tanrı tərəfindən inni və onun əri Tammuz'dur. Bunların yanında saysız deyiləcək qədər çox kainat tanrıları vardır. Mezopotamyalıya görə insan, böyük bir tanrının xidmətindədir. Və bu tanrı, həyatı və məhsuldarlığı təmin edən kainat tanrısıdır.
Keramik qablar
Mezopotamya'nın ilk sənət hərəkəti, olabiləcək olaraq e.ə. 4000-ci illərdə bir keramik xüsusiyyətində açıq olaraq görülər. Keramik qablarda həndəsi motivlərə olan dərin sevgi açıqca meydana çıxar. Bu dövrün kaplarında toxunduğumuz həndəsi bəzəmə yanında, heyvan və bitkilərin həndəsi bir formaya modle edilərək qab səthində təşkil görürük. Bu qablar ayrıca rəngli olaraq edilmiş və bu rəngli keramiklere "Tell-Halaf mədəniyyəti rəngli keramiği" deyilmişdir. Yəni bu keramikler bu adla təsnif edilmişdir. Bu növ dekorasyonlu keramik, Samarra'da ən yetkin səviyyəsini tapar. Bitki təsvirlərinin stilizə edilərək çox açıq və qatı formalar halında, səth doldurucu bir xarakterdə, xüsusilə toxuculuq motivlərini görülməkdədir. Samarra'daki motivlər, buna qarşılıq, uzunluğuna, ip və ya band formasındakı süslemelerdir. Bu dövrün Susa'daki keramik motivləri də geometriktir.

Erkən xanədanları Dövrü
Bir sarayın və ya bir məbədin olduğu hər yerdə, bir düşüncə və ya sənət hərəkəti başlayır və inkişaf edirdi Memarlıq və plastik sənətlər bənzər meyar görə inkişaf edir, və zamanın, cənubda Sümer Ur, Nippur və Lagaş ətrafında və şimalda Sami (Kiş, Man, Ebla ətrafı və diyaliz Vadisi ) olmaq üzrə cüt xarakterli sivilizasiyasına bir birlik xarakteri qazandırırdı. Bu dövrə ümumiyyətlə Arxaik Xanədan (2900-2300) adı verilir.

Memarlıq, qabarıq kərpic planının istifadə özünü göstərir. Məbədlərdə, hər yerdə eyni daxili tənzimləmə tərzi görülər. Cella adı verilən daxili məkan bir birinə bitişik odalarla çevrilmişdir; buraya dərhal dərhal hər zaman bir qurbangahın olduğu bir həyətdə keçilərək girilər. Müqəddəs məkanın ətrafı Hafaci və Lagaş'ta olduğu kimi, oval bir forma alır. Saraylar (Man və Ebla'dakiler), mərkəzində həyəti olan xüsusi konutlara bənzəməklə birlikdə, çox daha böyük miqyasda edilmişdir. Uruk və Kiş'teyse, sütunlara öncə dönüldüğü görülməkdədir. Ur 'dakı kral məzarları, cumbalı tonozun ilk nümunəsini təşkil edir.
Keramika gəlincə, ən azından 2600'lere qədər, xüsusilə də "lal rəngi vazalar" ın imali diqqəti çəkər. Tam və ya alçaq qabartma formasındakı heykəl sənətinin xüsusiyyəti, məktəbdən məktəbə dəyişər. Diyaliz saytlarında bədənləri boru kimi, əzələləri müəyyən naməlum, böyük oyuq gözlü heykəlciklər edilmişdir. Mari'deki əsərlər daha yumşaq və daha həqiqi bir üslubu əks etdirir. Ortası deşilmiş kvadrat lövhələr üzərində, xüsusilə böyük Şöleni göstərən səhnələr təmsil edilmişdir.
Oymacılık sənəti zənginləşmiş, süslemelerin yeri döyüş və ya böyük mərasim səhnələri almışdır. Dağ-qazma üsulları, tökmə əsərlərin istehsalı sirr olmaqdan çıxmışdır. Ur kral məzarlarında olan ləl-cəvahirat və s əsərlər, kuyumculuğun yüksək həddə çatdığını göstərir. Telkari işi, pütürleme, bölümleme, oymacılık və kaynakçılık çox inkişaf etmişdir.
Bir saytın həyatı, Urdan tapılmış olan məşhur iki pano (bu gün British Museumda) üzərində, heyranlıq oyandıracaq şəkildə, bir neçə təəccüblü xəttlə yekunlaşdırılmış vəziyyətdədir; dəniz qabıqlarından mozaikle örtülü taxta çekmece üzərində, sırasıyla döyüş və sülh adına edilən işləri göstərir.


Səhnələr həyatdakı sırayla işlənmişdir. Savaş yanında, döyüş arabaları və silahlı adamlar, məğlub etdikləri düşmənin cəsədlərini əzib keçərkən, çılpaq əsirlər kralın hüzuruna çıxarılmışdır. Barış tarafındaysa bəzi insanlar yük daşıyarkən, digərləri, bir orkestrin yoldaşlıq etdiyi bir mərasim üçün kəsiləcək heyvanları güdməkdədir. T.L.

                                                   İBTİDAİ DÖVRÜN MƏDƏNİYYƏTİ 

     Yer üzündə yaşamış insanlar öz həyat tərzləri ilə bağlı zəngin bir tarixi-kulturoloji iz qoyub getmişlər. Keçmişə aid olan maddi mənbələr (əşyalar), yazılı qaynaqlar bu günə qədər qalır və tariximizi, kulturoloji baxımdan öyrənməyə imkan verir. Maddi mənbələr əsasən yaşayış yerlərindən və qəbir abidələrindən əldə edilir. Yazılı qaynaqlar, kitabələr isə qayalar, daşlar, sümük və gil lövhələr, papirus və s. əşyalar üzərindədir. Maddi mədəniyyət abidələri (yaşayış yerləri, qəbir abidələri, qayaüstü təsvirlər və s.) və tədqiqat nəticəsində əldə edilmiş materiallar (əmək alətləri, silahlar, bəzək əşyaları və s.) qədim keçmişi öyrənmək üçün son dərəcə əhəmiyyətli tarixi-kulturoloji mənbələrdir. Bu abidələr vasitəsilə qədim insanların yaşayış tərzi, istifadə etdikləri əmək alətləri, adət-ənənələri, dini görüşləri haqqında məlumatlar əldə edilir, onların davranış və məişət həyatı, məşğuliyyəti və ictimai münasibətləri kulturoloji baxımdan öyrənilir və tədqiqat obyektinə çevrilir. Müxtəlif tipli qəbir abidələri-daş qutu qəbirlər, torpaq qəbirlər, kurqanlar, küp qəbirlər, taxta qutu, katakomba və onlardan əldə edilmiş materiallar qədim insanların adət-ənənələri, dünyagörüşləri, dini inancları və s. haqqında geniş kulturoloji məlumatlar verir.
     Qəbir abidələri insanlar arasında müxtəlif dəfn mərasimlərinin mövcud olduğunu göstərir. Mərhumun qırmızı oxra ilə boyanması, parçalanaraq, yandırılaraq dəfn edilməsi adətləri olmuşdur. Dəfn adətləri və qəbir avadanlıqları qədim insanların axirət dünyasına inamlarının olduğunu göstərir. Təqribən beş min il bundan əvvəl bəzi xalqlarda yazı meydana gəlmişdir. Papirus, gil lövhələr, ağac, daş, dəri, parça, kağız və s. üzərində yazılı tarixi mənbələr dövrümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Hələ qədimdə əl ilə kitablar yazılmışdı. İsgəndəriyyə kitabxanasında 700 min cild əlyazmasında kitab olmuşdur. İndiyə qədər qalmış yazıların çoxu oxunmuşdur, lakin hələ də alimlərin oxuya bilmədiyi bəzi yazılı mənbələr var. Alimlər bu yazılı tarixi mənbələr (sənədlər) əsasında tarixi-kulturoloji biliklər əldə edirlər.
     Qədim Şərq ölkələri geniş coğrafi ərazidə təmsil olunmuşdu. Ən qədim Şərq dövlətləri Misir, İkiçayarası (Mesopotamiya), Aralıq dənizinin şərqində, Kiçik Asiya, İran, Hindistan, Çin və digər ölkələrin ərazisində meydana gəlmişdi.ə Qədim ölkələrin siyasi və ictimai-iqtisadi problemlərinin, mədəniyyət və etnik proseslərinin öyrənilməsi bu ölkələrin ayrı-ayrılıqda tarixi, ümumi, fərdi və özünəməxsus cəhətləri barədə təsəvvür yaratmağa imkan verir. Fərqli cəhətlərinə baxmayaraq, qədim Şərq ölkələri vahid orqanizm idi, biri digəri ilə siyasi, iqtisadi, mədəni və etnik təmasda inkişaf tapırdı
   . Qədim Şərq dövlətləri bir neçə inkişaf mərhələsi keçmişlər. İlkin mərhələni sinifli cəmiyyət və dövlətin meydana gəlməsi dövrü təşkil edir. Bu mərhələnin e.ə. IV minilliyin sonu - III minilliyin xronoloji çərçivəsində müəyyənləşdirmək olar. Bu zaman Şərqin erkən dövlət qurumları meydana gəlmiş və bəziləri həmin dövrdə də tənəzzülə uğramışlar. Bununla yanaşı, quldarlıq ictimai-iqtisadi münasibətlərin ilk ünsürləri özünü büruzə vermiş, işğalçılıq siyasətinin əsası qoyulmuş, xarici və daxili ticarət inkişaf etmişdi. Orta mərhələ yeni, əvvəlki dövrə nisbətən sayca daha çox dövlət qurumlarının meydana gəlməsi, işğalçılıq müharibələrinin güclənməsi, quldarlıq istehsal üsulunun bərqərar olması, siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrin genişlənməsi və nəhayət, bu dövrün dövlətlərinin tənəzzülə uğraması ilə səciyyələnir. Eyni zamanda, “imperiya” xüsusiyyətli dövlətlərin yaradılmasına meyl artır. Bu mərhələ xronoloji cəhətdən e.ə. II və I minillikləri əhatə edir. Bundan sonrakı mərhələdə rəqabət aparan dövlət və sülalələr meydana gəlir, quldarlıq quruluşunun böhranı başlayır və feodalizm ünsürləri üzə çıxır. Eyni zamanda, bir sıra qədim dövlətlər siyasi təsir dairəsini genişləndirmək uğrunda mübarizə aparır. Bu mərhələ e.ə. IV əsrdən eramızın III-IV əsrlərinə qədər davam edir. İbtidai-icma quruluşunun dağılması və sinifli cəmiyyətin meydana gəlməsi ilk dəfə qədim Şərqdə baş vermişdir. Quruluşa xas olan bir sıra təsərrüfat formaları, dini təsəvvürlər, adət- ənənələr, mədəniyyət və incəsənət formalarının izləri sonrakı tarixi mərhələlərdə də öz əksini saxlamışdır.
     Dövlət də ilk dəfə Qədim Şərqdə meydana gəlmişdir.  Dövrün ideologiyasının əyani vasitəsi olan dini “idarələr”- məbədlər ilk dəfə Qədim Şərqdə meydana gəlmişdi. Sadə məbədlər ilə yanaşı əzəmətli, bir neçə mərtəbəli zikkuratlar (qülləli məbədlər) inşa edilirdi. Məbədlərdə xidmət edən kahinlər təbəqəsi yaranmışdı. Ön Qafqaz və Orta Asiya ölkələrində dövlətlərin meydana gəlməsi bu mərhələnin müxtəlif dövrlərinə təsadüf edir. Qədim Şərqdə mədəniyyət və incəsənətin müxtəlif sahələri inkişaf etmişdi. Əfsanəvi nağıllar janrı, tarixi-əfsanəvi ədəbiyyat nümunələri, ədəbiyyat, fəlsəfi fikirlər, təsviri sənət, elmi istiqamətlər qədim Şərq xalqlarının fəaliyyətinin və bədii yaradıcılığının bəhrəsi olmuşdur. Xüsusilə Babil, Hind, Misir, Fələstin ölkələrindən bu sahəyə aid zəngin təsviri sənət nümunələri dövrümüzə gəlib çatmışdır. İlk yazı növü - piktoqrafiya (şəkli yazı, heroqlif) qədim Şərqdə icad edilmişdir. Qədim şumerlər, hindlilər, elamlar pıktoqrafik yazı sistemini yaratmış və bundan təsərrüfat hesabı aparmaq uçun istifadə etmişlər. E.ə. IV minilliyin sonunda piktoqrafiya artıq tətbiq olunurdu. Piktoqrafiyanın ümumi oxşar cəhətlərinə baxmayaraq, onu işlədən hər bir xalqın ayrılıqda müstəqil yazı yaradıcılığı olmuşdur. Şəkli yazı mürəkkəb fikirləri ifadə edə bilmirdi. Elamda şəkli yazı əsasında xətti yazı yaradılmışdı. Artıq burada hər bir işarənin heca oxunuşu vardı. Şumerdə şəkli yazının inkişaf mərhələsini mixi yazı işarələri təşkil edirdi. İşarələr bəzi hallarda şəkli (ideoqrafık) oxunuşu saxlamış, digər hallarda isə heca kimi tələffüz olunurdu. E.ə. III minilliyin ortalarında artıq mixi yazıdan geniş istifadə edirdilər. Bu yazı sisteminin yaradıcısı şumerlər idi. Mixi yazılar müəyyən dəyişiklik ilə qonşu xalqlar, o cümlədən akkadlar, elamlar, hürrilər, urartlar, farslar və başqaları tərəfindən mənimsənilmiş, təsərrüfat və salnamə mətnlərinin tərtib edilməsində istifadə olunmuşdur. Şumer mixi yazıları akkadlılar tərəfindən təkmilləşdirilmişdi. Şumer-Akkad mixi işarələrinin sayı 600-dən çox olmuşdur. Hər işarənin bir neçə hecalı mənası var idi. Qonşu xalqlar mixi yazıları öz dillərinə uyğunlaşdırmış, işarələrin sayını azaltmışdılar.Şərq tarixinin son dövründə ən geniş yazı sistemi arami yazısı olmuşdu. Arami dili Şərqdə beynəlxalq dilə çevrilmişdi. Coğrafi baxımdan qədim Yunanıstan və Roma qərbdə, Avropa qitəsində yerləşirdi. Bunlardan şərqdə və cənub-şərqdə yerləşən ölkələr müvafiq surətdə Asiya və Afrika qitələrinə mənsub idilər. Hələ qədim zamanlarda Yunanıstan və Roma tarixi və publisist ədəbiyyatı Asiya əhalisini “Şərq xalqları” və “barbarlar”, ərazisini isə “Şərq ölkələri” adlandırırdı. “Şərq” anlayışı sadəcə olaraq coğrafi məfhum kimi işlədilirdi. Hazırda “Qədim Şərq” elmi anlayışı yunanların və romalıların tanış olduğu ərazidən daha geniş ölkələri özündə cəmləşdirir və onlara ilk zamanlar məlum olmayan ən qədim dövlətlərin tarixini əhatə edir. Antik ölkələr Misir, Aralıq dənizinin şərq sahili, Anadolu (Kiçik Asiya), Ön Qafqaz, İkiçayarası (Mesopotamiya), Orta Asiyanın cənub və qərbi, Hindistan ilə az-çox tanış idilər. Bəzi qədim Yunanıstan və Roma tarixçiləri adı çəkilən ölkələrin tarixi, əhalisinin adət-ənənələri, mədəniyyəti və incəsənəti barədə müəyyən məlumatlar saxlamışlar. Lakin Çin və digər Uzaq Şərq ölkələri haqqında onların heç bir təsəvvürü olmamışdır. Bəşər tarixində Misir, Finikiya, Suriya, Fələstin, Het, Urartu, Mesopotamiyada - Şumer, Akkad, Babilistan, Assuriya, İranda-Aratta, Kuti, Lullubi, Elam, Manna, Midiya, Mada, Haxamaniş, Parfiya, Atropatena, Ön Qafqazda - Albaniya, İberiya, Orta və Uzaq Şərqdə - Hindistan, Koreya, Vyetnam, Yaponiya və İndoneziya kimi ilk dövlətlər bu dövr ərzində meydana gəlmiş, sonra süquta uğramışlar. Qədim Şərq ilk elmi biliklərin vətəni olmuşdur. Antik ölkələr qədim Şərq mədəniyyətinin müəyyən təsirinə məruz qalmışdı. İbtidai icma quruluşu bəşər tarixinin ən uzun bir dövrünü əhatə edir. Avropa, Asiya və Afrikanın isti iqlim sahələrində ilk dəfə insan əmələ gəlmiş və insan cəmiyyəti təşəkkül tapmağa başlamışdır.
    İbtidai icma quruluşunun tarixi insanın heyvanlar aləmindən ayrılması ilə başlanır. Müasir insana yaxın olan ən qədim insan tipi “Cənub meymunları” (Avstralopitek) olmuşdur. Bu insan tipinə aid qalıqlar Afrikada (Keniya və Tanzaniyada)  Rudolf gölü ətrafında tapılmışdır. Gürcüstan və Azərbaycan respublikalarının sərhədində olan Udabno kəndi yaxınlığında insanabənzər meymunların qalıqları aşkar edilmişdir. İbtidai icma quruluşu Daş, Tunc və Dəmir dövrlərinə bölünür.
 Daş dövrü aşağıdakı dövrlərə bölünür:
1. Paleolit (Qədim daş) dövrü;
2. Mezolit (Orta daş) dövrü;
 3. Neolit (Yeni daş) dövrü.
Paleolit (Qədim daş) dövrü e. ə. 12-ci minillikdə başa çatmışdır. İnsanın əmələ gəlməsi və insan cəmiyyətinin təşəkkülü 2.6-3 milyon il bundan əvvəl başlanmışdır. İlk insanlar təbii mağaralarda və açıq havada yaşamışlar. Alimlər ən qədim insanların sümüklərinin qalıqlarına əsaslanaraq onların xarici görkəmini müəyyən edə bilmişlər. Ən qədim insanlar iri meymuna oxşayırdılar. Onların əlləri dizlərinə qədər uzanır, ayaq üstə gəzir, ov edir, yem toplayır, müdafiə olunurdular. Onların alnı ensiz və maili idi. Beyni müasir insan beynindən kiçik idi. İlk insanların beyninin tutumu 600-700 sm3 həcmində olmuşdur. İnsanın əmək fəaliyyətinə başlaması onun beyninin inkişafına, nitqinin yaranmasına, qamətinin düzəlməsinə kömək etmişdir. Paleolit dövrünün ən qədim insan məskəni və insan qalığı Afrikada (Tanzaniyada) Oldovay dərəsində tapılmışdır. İndoneziyada Yava adasında Trinil şəhəri yaxınlığında pitekantrop, Çində sinantrop, Almaniyada Heyderberq və Neandertal vadisində Neandertal, Azərbaycan Respublikasının Füzuli şəhəri yaxınlığında, Quruçay vadisinin sol yamacında Azıx mağarasında Azıxantrop adamının qalıqları aşkar edilmişdir. Qədim insanların vəhşi heyvanlar kimi iti caynaqları və dişləri yox idi. Onlar vəhşi heyvanlardan qorunmaq üçün daş və dəyənəklərdən istifadə edirdilər. İnsanın ilk əmək aləti sivri daş, dəyənək və yerqazan çubuq olmuşdur. Əmək alətinin hazırlanması nəticəsində insanın əmək fəaliyyəti başlandı. İnsanın tədricən, ardıcıl əmək fəaliyyəti onun bütün orqanizminin dəyişməsinə səbəb oldu. Ən çox insanın əli, onunla birlikdə beyni inkişaf etdi. Alimlər əmək alətləri hazırlamaq bacarığı olan insanları “bacarıqlı insan” adlandırırdılar.'
    İnsanın ilk məşğuliyyəti yığıcılıq və ovçuluq idi. İnsanlar meyvə və bitki köklərini və toxumlarını, quş yum.urtalarını toplamaqla məşğul olurdular. Bu məşğuliyyət yığıcılıq adlanır. Qədim insanların yaşayışını təmin edən əsas vasitələrdən biri də ovçuluq olmuşdur. Ovçuluq insanın əsas məşğuliyyət sahəsinə çevrildikdən sonra yığıcılıq ikinci dərəcəli rol oynamağa başladı. İnsanlar vəhşi heyvanlardan müdafiə olunmaq, birgə qida əldə etmək üçün kollektivlərdə birləşdilər. İnsanların tarixi birliyinin ilk forması olan ibtidai insan sürüsü meydana gəldi. İbtidai insan sürüsü sabit deyildi. Onlar bir-biri ilə qarışır və ayrılırdılar. İnsanlar əmək prosesində topladıqları təcrübəni inkişaf etdirərək, nəsildən nəslə ötürmüşlər. Onlar əvvəlki əmək alətlərini təkmilləşdirir, hər il yeni-yeni əmək alətləri hazırlayırdılar. Bir neçə yüz min il bundan əvvəl insanlar daşdan əl çapacağı, qaşov, bıçaq, sümükdən biz, iynə hazırlamışdılar. İnsanlar 20-30 min il bundan əvvəl harpun düzəltdilər. Alətlər içərisində üstünlüyü daş alətlər tutduğuna görə bu dövr daş dövrü adlanır. Daş dövrü iki milyon ildən artıq davam etmişdir. Qədim insanın həyatında od böyük rol oynamışdır. İnsanlar ildırımın çaxması, üzvü maddələrin qızışıb yanması nəticəsində baş verən yanğından od əldə etmişlər. İnsan əmək fəaliyyəti nəticəsində süni od əldə etməyi öyrəndi. İnsan daşı daşa vuranda qızışıb qığılcım çıxmasını, ağacı deşəndə istinin yaranmasını müşahidə etmişlər. Azıx mağarasında 700 min il yaşı olan ocaq yeri aşkar olunmuşdur. Odun əldə edilməsi insanın heyvanlar aləmindən ayrılmasını sürətləndirdi. Mükəmməl əmək alətləri və oda yiyələnən insanlar daha geniş ərazilərə yayılmağa başladılar. Afrika, Asiya və Avropada məskən salmış insanlar sonralar Amerika və Avstraliyaya yayılmışlar. Son tədqiqatlar təsdiq edir ki, Berinq boğazının ayırdığı Uzaq Şərqlə Alyaska yarımadası əvvəllər bitişik olub. Təqribən 11 min il bundan əvvəl Orta Asiyadan köçmüş insanlar Amerikaya gedib çıxmışlar. Təqribən 100 min il bundan əvvəl yer üzündə kəskin soyuqlar düşdü və axırıncı buzlaşma başlandı. Qalınlığı 2 km-ə qədər olan buzlaqlar cənuba irəliləyirdi. Heyvanların bir qismi cənuba çəkildi, bir qismi yeni iqlimə uyğunlaşdı, bir qismi isə məhv oldu. İnsanlar tundranın və soyuq çöllərin iqliminə uyğunlaşdılar. Bu dövrün insanları pusquda duraraq vəhşi heyvanları üstü ağac budaqları ilə örtülmüş çuxura, ya da uçuruma salıb ovlayırdılar. İlk paltarı dəridən olan insan təbii mağaralarda məskunlaşmışdı. Düzən yerlərdə mamont sümüyündən və dəridən yurd tikirdilər. Milyon illər ərzində insanın şüuru və nitqi inkişaf etdi. Paleolit dövrünün sonunda təqribən 40 min il bundan əvvəl neandertal tipli insanlar müasir tipli insana çevrilməyə başladılar. Alimlər bu insan tipini “ağıllı insan” (homo sapiyens) adlandırdılar. “Ağıllı insanın” beyni “bacarıqlı insanın” beynindən iki dəfə böyük idi, aydın nitqə malik idi, məntiqi düşünməyi bacarırdı, düz qamətli, hündürboylu idi. Təbii şəraitdən asılı olaraq, yəni isti, sərt küləklər, şaxtaların təsiri ilə “ağıllı insanın” zahiri görünüşündə fərqlər yarandı, ağ irq (avropoid), qara irq (neqroid), sarı irq (monqoloid) meydana gəldi. İbtidai insan sürüləri tədricən qəbilə (nəsil) icmasına çevrildi. Təqribən 30 min il bundan əvvəl nəsli icma və ya qəbilə meydana gəldi. Qan qohumluğu ilə bir-birinə bağlı olan, əmlakı ümumi olan, birgə yaşayan və birgə fəaliyyət göstərən insan kollektivinə qəbilə deyilir. Qəbilə ibtidai insan sürüsünə nisbətən sabit idi. Qəbilədə kişilər ov edir, balıq tutur, əmək aləti düzəldirdilər. Qadınlar uşaq saxlayır, yeməli bitki yığır, dəridən paltar tikir, yemək hazırlayır və s. işlər görürdülər. Qəbilədə əsas işləri qadınlar yerinə yetirirdi. Ona görə də qohumluq ana xətti ilə müəyyən edilirdi. Qəbilənin ilk dövründə ana nəsli (matriarxat) hökmran idi. Qəbiləni ağsaqqallar idarə edirdi. Onlar əmək alətlərinin hazırlanması, qidanın toplanması və bölüşdürülməsinə, gənclərə ovçuluğun öyrədilməsinə rəhbərlik edirdilər. Qədim insanların birlikdə çalışdıqları nə ümumi əmlaka birlikdə sahib olduqları bu cür yaşayış qaydası ibtidai icma quruluşu adlanırdı. İbtidai icma quruluşunda qədim insanlar kiçik kollektivlərdə yaşayırdılar, birgə işləyir, ümumi əmlaka malik idilər, istismar yox idi, əmək məhsulu bərabər bölüşdürülürdü. Bu quruluşda yaşayanları ibtidai insanlar adlandırırdılar.
    MEZOLİT (yunanca “mezos” orta, “litos” daş deməkdir) dövrü e. ə. XII-VIII minillikləri əhatə edir. Bu dövrdə havalar istiləşdi, buzlaqlar əridi və şimala çəkildi, buzlar əriyən yerlərdə kolluqlar, meşələr əmələ gəldi. Heyvanlar da şimala tərəf yayıldı. İnsanlar heyvanların ardınca gedir, Avropanın şimalında çayların və göllərin kənarında məskunlaşırdılar. Bu dövrdə ox, kaman, ox ucluğu və s. kəşf edildi. Çaylardan və göllərdən keçmək üçün ağacdan sal düzəldilirdi, ağacın gövdəsini oyub qayıq qayırırdılar. İnsanlar əvvəlcə iti, sonra isə qara mal, qoyun və digər heyvanları əhliləşdirməyə başladılar. Mezolit dövründə ilkin əkinçilik vərdişləri meydana gəldi. Paleolitin sonu və Mezolit dövründə bir neçə qəbilə birləşib tayfa əmələ gətirirdi. Tayfa üzvləri eyni ərazidə yaşayır, bir dildə danışırdılar. Tayfaya daxil olanların ümumi adətləri var idi. Tayfanın işini ağsaqqallar şurası idarə edirdi. NEOLİT (yunanca “neos” yeni, “litos” daş deməkdir) dövrü daş dövrünün son mərhələsini - e.ə. VIII-VI minillikləri əhatə edir. Daş əmək aləti daha da təkmilləşdirilir. Cilalanmış və ağac sapı olan daş baltalar əvvəlki əmək alətlərindən daha məhsuldar idi. Belə əmək alətləri ilə ağac kəsmək və təmizləmək daha asan olurdu. İnsan toxumun yerə düşməsini, onun cücərməsini, inkişafını və məhsul verməsini dəfələrlə müşahidə etmişdir. İnsanlar sahələri kolluq və meşəlikdən təmizləyir, əkinçiliklə məşğul olmağa başlayırlar. Qadınlar ağaca buynuzdan, yaxud daşdan ucluq düzəldib toxa adlanan əkinçilik aləti ilə yeri şumlayır və taxıl əkirdilər. Ən qədim əkinçilərin əmək aləti toxa idi. Belə əkinçiliyə toxa əkinçiliyi deyirdilər. Sünbülü iti daş qəlpələri taxılmış buynuz və sümükdən düzəldilmiş oraqla biçirdilər. Toxa əkinçiliyi yığıcılığa nisbətən qəbiləni daha çox qida ilə təmin edirdi. Beləliklə, yığıcılıqdan əkinçilik meydana. gəldi. İnsanlar ilk dəfə iti əhliləşdirmişlər. İt və oxla ov uğurlu olurdu. İt ovu axtarıb tapır, insan ovu uzaqdan oxla vura bilirdi. Bu da qəbilədə qida bolluğu yaradırdı. İnsanlar quzu, çəpiş, donuz balası, buzovu və digər heyvan balalarını kəsmədilər, onları  saxlayıb böyütdülər. Beləliklə, ovçuluqdan maldarlıq meydana gəldi. İnsanlar indiyə kimi təbiətdə olan heyvanları ovlayır, balıq tutur, bitki toplayırdılar. Əkinçilik və maldarlıq yaranandan sonra insanlar özləri əkir, taxıl toplayır, heyvan saxlayır, öz tələbatlarını ödəyirdilər. Yığıcılıq və ovçuluq artıq yardımçı təsərrüfat sahələrinə çevrildi.
    Neolit dövründə insanlar cilalı daş baltalardan, balıqçılıqda tordan, harpundan, qarmaqdan istifadə etmiş, əkinçiliyin inkişafı ilə oturaq həyat tərzinə keçmişdi. Neolit dövründə gil (saxsı) qablar istehsalı, əyiricilik, toxuculuq meydana gəlmişdir. Kətan nə yun liflərindən sap əyirir, sapdan parça toxuyur, parçalardan dəriyə nisbətən yüngül və rahat paltar tikirdilər. Alimlər bu yenilikləri “neolit inqilabı” adlandırmışlar. Avropanın şimalında meşə zolağında ovçu və balıqçı tayfalar su yaxınlığında, çay kənarlarında məskən salırdılar. Sibirdə ən qədim neolit mədə-niyyəti V minilliyə aiddir. Türkmənistanda Çeytun əkinçilik məskəni, Anadoluda Çayönü və “Çatal hüyük” mədəniyyətləri Neolit dövründə yaranmışdır. E.ə. VII minillikdə ehtimal ki, Zaqros dağlarında əkinçilik və maldarlıq meydana gəlmişdir. Zaqros dağları və Anadolu buğdanın və arlanın vətəni olmuş və buradan dünyanın digər ərazilərinə yayılmışdır. Eneolit (“eneos” - latınca mis, “litos” isə yunanca daş deməkdir, mis-daş) dövrü e.ə. VI-IV minillikləri əhatə edir. Bəşər tarixində metal əsri mis dövrü ilə başlayır. İnsanın istifadə etdiyi ilk metal mis olmuşdur. Mis emalının qədim izləri Ön Asiyada təqribən 7 min il bundan əvvəl Anadoludakı Çayönü, Çatal hüyük məskənlərində və Mesopotamiyada tapılmışdır. İnsanlar misdən balta, xəncər, nizə, bəzək əşyaları, evdə işlənən əşyalar düzəltməyə başladılar. Mis yumşaq olduğuna görə daşı sıxışdıra bilmədi. Mislə yanaşı daş alətlər də işlədilirdi. Elə buna görə də bu dövrə mis-daş dövrü deyirlər. Bu dövrdə toxa əkinçiliyi üstünlük təşkil edirdi, çiy kərpicdən evlər tikilir, gildən qadın fiqurları düzəldilir, boyalı qab istehsalı genişlənirdi. Eneolit dövründə əhali cənubda əkinçilik, maldarlıqla, sənətkarlığın müxtəlif sahələri ilə məşğul olurdular. Lakin şimalda əhalinin əsas məşğuliyyəti ovçuluq və yığıcılıq idi. Torpaq toxa ilə becərilir, taxıl sümük və buynuzdan düzəldilmiş oraqlarla biçilir, əl dəyirmanında üyüdülürdü. Əkinçilər oturaq həyat tərzində yaşayırdılar. Eneolit dövrünə aid abidələr Anadoluda, Mesopotamiyada, Orta Asiyada (Anau, Hamazqantəpə və s.), Ukraynada (Tripolye mədəniyyəti və s.) Azərbaycanda (Kültəpə, Şoumtəpə və s) və digər ərazilərdə aşkar edilmişdir. Qədim insanların birlikdə çalışdıqları nə ümumi əmlaka birlikdə sahib olduqları Neolit dövründə gil (saxsı) qablar istehsalı, əyiricilik, toxuculuq meydana gəlmişdir. Kətan nə yun liflərindən sap əyirir, sapdan parça toxuyur, parçalardan dəriyə nisbətən yüngül və rahat paltar tikirdilər. Alimlər bu yenilikləri “neolit inqilabı” adlandırmışlar. Avropanın şimalında meşə zolağında ovçu və balıqçı tayfalar su yaxınlığında, çay kənarlarında məskən salırdılar. Sibirdə ən qədim neolit mədəniyyəti V minilliyə aiddir. Türkmənistanda Çeytun əkinçilik məskəni, Anadoluda Çayönü və “Çatal hüyük” mədəniyyətləri Neolit dövründə yaranmışdır. E.ə. VII minillikdə ehtimal ki, Zaqros dağlarında əkinçilik və maldarlıq meydana gəlmişdir. Zaqros dağları və Anadolu buğdanın və arlanın vətəni olmuş və buradan dünyanın digər ərazilərinə yayılmışdır. İbtidai (buna arxaik də deyirlər) mədəniyyət bəşəriyyət tarixinin ilkin mərhələlərində meydana gəlmişdir. İbtidai (arxaik) mədəniyyətin bir sıra xüsusiyyətləri diqqəti cəlb edir. Hər şeydən əvvəl, ibtidai mədəniyyət ən qədim mədəniyyət tipidir, o bütövlükdə ibtidai insanların bütün tarixi boyu onların varlığını müəyyən edir. İkincisi, bizimlə «yanaşı» yaşayan və bir sıra adamların təkəbbürlə primitiv mədəniyyət adlandırdığı xalqların ibtidai, arxaik mədəniyyəti müasir dövrdə də vardır. Üçüncüsü, qədim mədəniyyət müasir mədəniyyətin üzvi və olduqca əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Tədqiqatçılar mədəniyyətin insanlara öz davranışını təşkil etmək üçün bir sıra strategiyalar bəxş etdiyini göstərirlər. İbtidai, arxaik mədəniyyətlərdə təqlid strategiyası mühüm yer tutur. İkinci strategiya məkan-zaman əlaqələri və asılılıqlarının fərdi-sistematik müşahidəsidir. Bu barədə çoxlu misallar gətirə bilərik. Onlardan bir neçəsini nəzərdən keçirək. «Qara pəncə» adlı hindu qəbiləsi qabaqcadan baharın gəlişini öldürülmüş dişi bizonun (vəhşi öküzün) bətnindəki rüşeymin inkişaf səviyyəsi ilə xəbər verə bilirdilər. Bu cür qabaqcadan xəbərvermə adətən dəqiq olurdu. Yaxud da hindu osaqa qəbiləsi vəhşi bitkilər-qarğıdalı və vəhşi öküzü ovsunda birləşdirirdi. Bu çulğaşma aşağıdakı kimi izah olunurdu. Yayda osaqa qəbiləsi çöldə qarğıdalı çiçəklənənə qədər vəhşi öküzü ovlayırdı. Onlar yaxşı bilirdilər ki, qarğıdalı çiçək açdıqdan az sonra yetişməyə başlayır. Bu o demək idi ki, qarğıdalı məhsulunu yığmağa qayıtmaq vaxtı gəlib çatmışdır. Üçüncü strategiya analogiyaya görə əqli nəticənin çıxarılmasıdır. Animist təfəkkürün oxşar əlamətlərini ayırmaq zərurəti buradan doğur. Animistik təfəkkür isə yer üzünü, təbiəti ilahi qüvvələr, ruhlar və iblislərlə doldurur. Bu strategiyanı təsdiq edən nümunələr çoxsaylıdır. Məlum olduğu kimi, piqmey tayfalarının biri dişə bənzər çovdar mahmızı ilan vuran zamanı çarə kimi tətbiq edirdilər. Yaxud da paleolit dövründə bəşəriyyətin mədəni inkişafında böyük inqilab sayılan odu götürək. Bütün xalqların mifologiya və əfsanələrində od əbədiyyət simvoludur. Ona görə də əfsanələrdə od yaradılmamışdır, əksinə, allahlardan oğurlanıb, insanlara verilmişdir. İnsan xarakteri mürəkkəb olub, kosmik, bioloji, psixi, sosial və mədəni aspektlərə malikdir. Bu baxımdan ibtidai mədəniyyət dedikdə, böyük tarixə malik yığıcılıq və ovçuluq mədəniyyəti nəzərdə tutulur. İbtidai mədəniyyətin spesifik xüsusiyyətlərindən biri onun yekcinsliyidir. Müasir kulturologiyada sosial-mədəni sistemlərin katerogen (qeyri-yekcins), qomagen (yekcins) və qomeostatik tiplər kimi üç tipi göstərilir. Birincisi üçün aksioloji (dəyər) plüralizmi; ikincisi üçün differensiyasiya edilmiş, antaqonist maraqlara malik olan çoxsaylı sosial qrupların mövcudluğu səciyyəvidir. İbtidai-sosial-mədəni sistem öz inkişaf dinamikasına malik olub, mövcud sistemli strukturun yenidən dirçəlməsinə imkan verir. İbtidai mədəniyyətin digər xüsusiyyəti onun sinkretikliyidir ki, bu da öz təcəssümünü totemizmdə tapmışdır. Onun üçüncü  xüsusiyyəti isə tabu (qadağalar) mədəniyyətini təmsil etməsidir. 30 min il ərzində arxaik mədəniyyət aradan çıxmamış, bu gün də yaşayır. «Əcdadlar kultu» formasında tarixi dünya anlamı prinsipini insanlar çox qədim dövrlərdə dərk etmişlər. Onlar yaxınlarının birdəfəlik bu həyatı tərk etməsinə inana bilmirdilər. Belə hesab edirdilər ki, ölülər onlarla yanaşı yaşayır, davranışlarını, adətlərə sədaqətlərini müşahidə edirlər. Deməli indi ilə keçmiş arasında bir növ asılılıq, qırılmaz əlaqə mövcuddur. Mədəniyyət elementləri bu cür yaranmışdır. Müasir dövrdə biz onları «tarixi yaddaş», «məsuliyyət», «vətənpərvərlik», «vicdan», «ləyaqət», «borc» və s. Adlandırırıq. Arxaik mədəniyyətin qalıqları saysız-hesabsız xırda şeylərlə məsələn, kosmik gəmidəki həmail (gözmuncuğu), qaranlıqdan qorxma, tatuirovka (bədənə şəkillər döydürülməsi) və s. göstərmək olar. Bunlar yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, saysızhesabsızdır. Burada müəyyən qanunauyğunluğun olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Həyati situasiyalar (doğum, ölüm, dəfn, nikah, xəstəlik və s.) əhəmiyyətli olduğu qədər də ibtidai mədəniyyət irsi, onun mərasim, simvol, psixoloji qaydaları və stereotipləri də mühüm yer tutur. Bəzi tədqiqatçılara görə müasir cəmiyyətin mədəniyyətində sivilizasiya təbəqəsi olduqca zəifdir və çətin situasiyalarda (zorakılıq, aclıq, qorxu, sosial böhran və kütləvi psixoz) onlar tez təzahür edir. Bu zaman ibtidai şüurun güclü fantomları təzədən dirçəldilir, müvafiq mədəni forma alır, müharibə təbilləri gurlayır, insanlar təsəvvürlərində yaratdıqları düşmən cəsədləri üzərində rəqs edir, onların məhv edilməsinə ürəkdən sevinirlər. Sosial hipnoz (ibtidai cəmiyyətdə bu kollektiv rəqs və nəğmə oxunması ilə təmin edilirdi) işi o yerə gətirir ki, insanlar yalnız onlara təlqin edilən şeyləri görürlər, yerdə qalanlarmı isə rədd edirlər. Bəşər mədəniyyətinin başlanğıc mərhələsinin qanunauyğunluqlarının anlaşılmasında əsas problem onun öz xarakteri ilə bağlıdır. Həqiqi arxaiklik bizdən minilliklərlə bir məsafədə durur. Neolit dövrünün homo sapiyensinin şüuru, birbaşa öyrənilməkdən çox fərziyyə predmeti kimi daha faydalı ola bilər. Hətta müasir dövrdə geridə qalmış qəbilələrin şüurunu öyrənmək də çətindir. Çünki onlar bu və ya digər dərəcədə sivilizasiyanın təsirini görə bilmişlər. İbtidai mədəniyyəti anlamağın ikinci çətinliyi onun formalarının çoxsaylı və rəngarəng olmasında, ümumiləşdirilməyin demək olar ki, qeyrimümkünlüyü ilə əlaqədardır. On min illərlə bir dövrü əhatə edən ibtidai mədəniyyətdə ümumi, bütöv olan bir şey tapmaq mümkündürmü? İbtidai mədəniyyətin inkişafında çoxsaylı mərhələlərin olduğunu çox az adam inkar edə bilər. Müasir Avstraliya aborigenləri, eskimoslar, Cənubi Amerika ovçuları-hindularının mədəniyyətində ümumi qanunauyğunluqlar tapmaq olduqca çətindir. Görəsən bizim şüurumuzla ibtidai insanın şüuru arasında köklü fərqlər olmuşdurmu? Bu sualın cavabının birinci variantını təkamül məktəbinə daxil olanlar verir. Əsas müddəa budur: insan psixikası cəmiyyətin inkişafının bütün mərhələlərində birtiplidir. Təfəkkür qanunları universal və dəyişməzdir. İbtidai insanların dinə qədərki fikirlərinə aid nəzəriyyələr kifayət qədər əsaslandırılmamışdır, çünki ibtidai insanların dünya haqqında təsəvvürlərinin müxtəlif formalarına aid materiallar daha çoxdur. Əgər buraya ibtidai inkişaf mərhələsində yaşayan, məsələn, Avstraliya aborigenlərini və b. həyat tərzinin öyrənilməsini də daxil etsək, güclü və zəngin material əldə etmiş olarıq. İlkin dini təsəvvürlər kompleksi çoxcəhətlidir. Lakin onların əksəriyyəti son nəticədə təbiətdə insanın yeri və rolu, insanın ətraf aləmlə əlaqələrinin öyrənilməsi baxımından bir sıra forma və metodlara bölünür. Bu formalar totemizm, animizm, magiya, fetişizm və mifologiyadan ibarətdir. Yuxarıdakı formaların hamısı vacib olsa da, onların içərisində mifologiya özünəməxsus yer tutur. Mifologiyada insanlara öz totem-əcdadları ilə əlaqəsini, təbiətin bu və ya digər qüvvəsinin canlılaşdırılması, fetişin və magiyanın sehrli gücünü izah edən material istənilən qədərdir. Müxtəlif xalqların rəngarəng miflərinin və müxtəlif adlar altında çıxış edən allahları, qəhrəmanları və mifik hökmdarlarının olmasına baxmayaraq, ən qədim dövrlərdə bəşər mədəniyyətinin ümumi cəhətlərə malik olması heç kimdə şübhə doğurmamalıdır. Bu vəhdətin mövcudluğu mifin özünün atribut və s. cəhətləri ilə bu və ya digər sosial-etnik birliklərin müəyyən inkişaf mərhələsində xalqların mənəvi mədəniyyəti və mental təcrübəsinin nümunəsi rolunda çıxış etməsi tamamilə doğrudur. Lakin mif təkcə xatirə-yaddaş deyil, həmçinin insan fikrinin sərbəst uçuşudur ki, cəlbedici mədəniyyət dünyasına daxil olmaq üçün göstərilən cəhdin nağıl xassəli, fantastik və realist istəkləri məcmusu hesab oluna bilər. İnsan fikri gündəlik konkret qayğılardan xilas olaraq poetik səyahətin sonsuz nöqtələrinə doğru istiqamət götürə bilir. Mifdə müasir sivilizasiyanın mənəvi potensialını doğuran ilkin rüşeym açıq-aydın görünür. Qədim cəmiyyətlərdə dünyanın dərki və insanın oradakı yeri əslində mifdə, mifologiyada səlis şəkildə anlaşıla bilərdi. Mif fərdi şüura qarşı qoyulan, ondan köklü şəkildə fərqlənən kollektiv şüurun inikasıdır. Mif mədəniyyətin kollektiv tərəfindən sakral dərk edilməsidir. Mif ilkin dini təsəvvürlər komplektinin mərkəz oxu olmuşdur. Onun ümumi mədəniyyətlə əlaqəsi şəksizdir. Mif ilkin fikrin məcburi, zəruri formasıdır. Onun formalaşdığı kollektiv təsəvvürlər nə praktik müşahidələrin rasionalizminə, nə də abstrakt mühakimələrə əsaslana bilməzdi. Qrupların təsəvvürləri, hər şeydən əvvəl emosional əhval-ruhiyyəyə, özünü gerçək mühitə daxil etməyə arxalanır. Mifopoetik təfəkkür öz prinsipləri və öz məntiqi olan təfəkkürdür. Mifin fərqləndirici cəhəti ziddiyyətləri aradan qaldırmaq cəhdidir. Onun vəzifəsi bu ziddiyyətlərin nisbiliyini sübut etmək, onu əhatə edən dünya ilə eyniləşdirmək, insanı, onu əhatə edən dünya ilə vəhdətə gətirmək, insan və təbiətin, təbiət və cəmiyyətin uyğunluğuna nail olmaqdır. Hər hansı bir din kimi, mifin də son məqsədi qrupa mənəvi rahatlıq təmin etmək və bununla da onu yad şəraitə, özünü dərkinə, hətta düşmən əhatəsində olsa belə özünü təsdiqinə şərait yaratmaqdır. Arxaik mədəniyyəti təcəssüm etdirən miflər haqqında müasir təsəvvürlər bir sıra nəticələri çıxarmağa imkan verir: - Miflər adamların öz varlığını dərk etmək və şüurlu şəkildə  emosional və məntiqi assosiasiyaların köməyi ilə varlıqla çulğaşmaq cəhdidir. - Mifoloji təfəkkürün xüsusiyyətləri ümumi, mücərrəd anlayışların çatışmamağı ilə əlaqədardır. - Mif ibtidai insanın şüurunun intuitiv olaraq təbiət hadisələrinin qaydası və qanunauyğunluğunun dərk edilməsidir. - Miflərin quruluşu insan psixikasının müəyyən xüsusiyyətlərini ifadə edir. - Miflər kollektiv təcrübə ilə əlaqədardır, bu isə individ üçün etiqad obyekti, əcdadların müdrikliyi kimi olmuşdur. Fərdi təcrübə onu dəyişdirə bilmir; mif əcdadların etiqadı kimi, subyektin işi kimi yoxlanmırdı, məntiqi əsaslandırılmağa ehtiyac hiss etmirdi. - Mif təbiətin qanunauyğunluğunu əks etdirirdi, mücərrəd təfəkkürün zəifliyinə görə onları şəxsləndirirdi, onları şüurlu fəaliyyət göstərən iradə ilə birləşdirirdi. Buradan isə mifologiyanın əsas fəaliyyət göstərən simaları-allahlar təzahür edirdi. - Mifologiya - insanın özünü ifadə etməsi vasitəsidir. Mif insan yaradıcılıq qabiliyyətinin təzahürünün ən qədim və əbədi formasıdır. Miflər sistemi, müxtəlif tipli mifologiyalar özündə bəşər mədəniyyətinin müxtəlif forma və tiplərini əks etdirir. Totemizm, animizm, magiya. Totemizm (Şimali Amerika hindularının dilindən götürülmüşdür). Totemizm totemə (onun qəbiləsi sözündəndir) - insan kollektivlərinin (qəbilə, tayfa) ilə müəyyən heyvan və bitki növləri, habelə hər hansı bir predmet arasında guya mövcud olan fövqəltəbii qan qohumluğu əlaqələrinə etiqad edilməsindən ibarətdir. Bu insan kollektivindəki vəhdəti və ətraf aləmdə onun əlaqələrini başa düşməyin birinci forması hesab olunur. Əmələ gəlməkdə olan qəbilə kollektivinin həyatı onun üzvlərinin ovladıqları müəyyən heyvan növləri ilə sıx bağlı idi. Bu və ya digər heyvanın həmin ovçu kollektivi ilə qohumluğu haqqında illüziyalı təsəvvürün meydana gəlməsi totemizm üçün əsas olmuşdur. Tədricən belə bir təsəvvür inkişaf edib, şüurlara hakim kəsilir ki, bu heyvan həmin qəbilənin üzvlərinin ümumi əcdadıdır, yəni totemidir. İbtidai insanların istehsal fəaliyyəti, qəbilə və tayfaların sayı artdıqca, balıq totemləri və bitki totemləri haqqında təsəvvürlər yaranıb möhkəmlənirdi. Nəticədə xüsusi totem bayramları yaranır, həmin totemin yeyilməsi mərasimi bu bayramlarda əsas yer tuturdu. Əslində mərasimin bu cəhəti kollektivin qüvvəsini, onun əti yeyilən totemlə qan qohumluğunu möhkəmləndirməli və bununla da totemin təkrar istehsalına zəruri şəraitin təminatçısı olmalı idi. İndinin özündə də bir sıra xalqlar arasında totemizmin qalıqları öz varlığını saxlamaqdadır. Hazırda adamların heyvana (məsələn, canavara, ayıya) çevrilə bilməsinə, heyvanların isə insan şəkli almasına olan etiqad formasında özünü göstərir. Totemizm elementləri özünü mifologiyada daha çox qoruyub saxlaya bilmişdir. Mifologiya isə özlüyündə ibtidai cəmiyyətin fəlsəfə tarixi hesab oluna bilər. Həmin cəmiyyətin dünyagörüşü isə mahiyyətcə mifoloji xarakter daşımışdır. Lakin həmin cəmiyyətin mənəvi-konseptual və idrakı sahələrində onun mədəniyyətinin iki qatı olan totemizm və magiya (sehrbazlıq) mühüm rol oynamışdır. Həm kitablardan, həm də xalqımızın tarixindən bizə məlumdur ki, bu və ya digər heyvan, yaxud quş necə böyük hörmətə malik olmuşdur. Türk xalqlarında qurd, at, it qaranquş, göyərçin və s. heyvan və quşların etiqad və inamlarda öz xüsusi yeri vardır. Bu proses bütün dünya xalqlarında, mövcud olan dünya dillərində baş vermişdir. Məsələn, Qədim Misirdə allah Ra öküz obrazında, Osiris qırğı başlı təsvir olunurdu. Yunanıstanda Zevs guya insanlara öküz və yaxud qartal, eləcə də qu quşu simasında görünürdü. Allah Pan keçi ayaqları və buynuzları ilə yunan etiqadlarında məlum idi. Finikiya ilahəsi Aştart inək simasında, obrazında təqdim olunmuşdur. Meksika günəş allahı Teskatlipoka ayı başlı, Şumer allahı Eya insan-balıq, xristian allahı Xristos quzu obrazında bizə məlumdur. Qədim yunanların dinlərində ovçuluq ilahəsi Artemida xallı maral simasında təsvir olunmuşdur. Dəhşətli görünüşü olan köpək Serber cəhənnəmin girişinin mühafizəçisi olmuşdur. Bəzi ibtidai xalqlarda belə bir təsəvvür mövcud idi ki,  insanların mənşəyi heyvanlarla, quşlarla, balıqlarla, hətta həşəratlarla əlaqəlidir. Kaliforniyalı Koyot hinduları belə hesab edirlər ki, onların əcdadları canavar olmuşdur. Sibir xalqlarının əksəriyyəti - Ob xantları, Ural mansiləri mifik təsəvvürlərinə görə öz mənşələrini ayıdan, dovşandan, qazdan, durnadan, balıqdan və qurbağadan götürürdülər. Heyvanlar adamların hamisi rolunda çıxış edir, onlara öz işlərində köməkçi olurdular. Məsələn, Kanada eskimoslarında ilahə Sedna dişi morj obrazında xeyirxahlıq mücəssəməsi idi. Labrador eskimoslarında kişi allahları ağ ayı simasında təsvir olunurdu. Bir sıra xalqların miflərində heyvanlar insanlara od verir, insanlara sənət öyrədir, mərasim və adətləri aşılayır. Buryat əfsanəsinə görə, birinci şaman qartal olmuşdur. O, qadınla əlaqəyə girərək ona şamanlıq etməyi öyrətmişdir. Koryaklarda və çukçalarda ilahi qarğa dünyanın, torpağın, çayların və hətta insanların yaradıcısı hesab olunur. O, insanlara sənət öyrətmiş, onlara maral vermişdir. Çox vaxt insanın ruhu da heyvan obrazında təsəvvür edilirdi. Məşhur filosof Plotin (III əsr) ölərkən onun yaxın dostu çarpayının altında ilan görür. İlan tez divarın yarığında gizlənərək yox olur. Filosof tam əmin idi ki, həmin ilan Plotinin ruhudur. Qədim farslarda itlər ən böyük hörmətə malik idi. Onların fikrincə insan öldükdən sonra onun ruhu «itlərə» keçir. Ona görə də öldükdən sonra insanın cəsədi itlərə yedizdirilirdi. Etiqad edilən heyvanları incitmək olmazdı. Qədim Misirdə müqəddəs heyvanın öldürülməsi ölümlə cəzalandırılırdı. E.ə. V əsrdə məşhur yunan tarixçisi («tarixin atası») Herodot yazırdı ki, Misirdə pişiyin ölümü oğulun ölümündən betər sayılırdı. İnkişafın daha sonrakı mərhələlərində animizm (latınca nimus, nima-ruh, can deməkdir), yəni ruhlara etiqad meydana gəlmişdir. Bu inam, əqidə qədim dövr insanlarının, ən qədim əcdadlarımızın fövqəltəbiiliyi haqqında təsəvvürlərinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Animizm insanlarda anlayış yaratmaq qabiliyyəti özünü göstərəndən sonra əmələ gəlmişdir. Bu inkişaf mərhələsində aləmin ikiləşməsinə - real və fövqəltəbii aləmə bölünməsinə imkan yaranır. Sonralar fövqəltəbii aləmin real aləm üzərində hakim olması haqqında inam formalaşır. İbtidai insanın aləmi onun fantaziyasının məhsulu olan ruhların insanların, heyvanların, bitkilərin, təbiət obyektlərinin, insanın yaratdığı predmetlərin ruhlarının «məskənidir». Daha sonralar isə bu və ya başqa predmetdən ayrılan, onu tərk edən ruhlar haqqında təsəvvürlər meydana gəlir. Bu qayda ilə müxtəlif kortəbii qüvvələrin və təbiət hadisələrinin ildırım, günəş, ay, planetlər, dağlar, dənizlər, çaylar, və meşələrin ilahiləşdirilməsi prosesi baş verirdi. Ruhlar - insanla daimi qarşılıqlı təsirdə olan mifoloji varlıqlardı. İnsanların hamiləri olan ruhlar, nəsil ruhları, əcdad ruhları, xəstəlik ruhları, şamanların köməkçi ruhları, müxtəlif obyektlərin, sahələrin, təbiət qüvvələrinin sahiblərinin ruhları kimi müxtəlif ruhlar məlum idi. Ruhlar haqqında təsəvvürlər çox vaxt onları insanların «bənzəri», daha doğrusu mənəvi «bənzəri» kimi təqdim edir. Ruhlar çoxsaylı miflərdə və mifoloji əfsanə və dastanlarda özünü göstərir. Həmin dastanlar isə guya konkret insanların başına gələn əhvalatları ifadə etməklə yanaşı, həmçinin insanların ruhlarla təması - görüşü haqqında hadisələri əks etdirir. Ruhlar haqqında təsəvvürlər allahların obrazlarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. İnkişaf etmiş mifologiyalarda allahların və ruhların obrazları yanaşı mövcud olsa da ruhlar mifoloji sistemlərin daha aşağı səviyyəsinə aiddir. Beləliklə, animizm ruhların təbiət hadisələrinin səbəbkarı mövcudluğuna inamı, bütün təbiətin canlı olmasına inamı ifadə edir. Qədim dünyanın mədəniyyətində animizm dini etiqadların universal forması idi. Elə bütün dini tamaşaların, mərasim və ayinlərin inkişaf prosesi animizmdən başlanmışdır. İbtidai xalqların mədəniyyətində magiya (sehrbazlıq) da mühüm rol oynamışdır. Magiya da ibtidai dini etiqadlara aiddir. Magiya müəyyən simvolik hərəkətlər (tilsimləmək, ovsunlamaq və s.) yolu ilə, yəni fövqəltəbii yolla ibtidai insanın hər hansı təbii hadisələrə təsir göstərmək imkanına olan etiqadından ibarətdir. İbtidai cəmiyyətlərin üzvləri sehrbazlıq üsulları ilə hadisələrin gedişinə özünün arzu etdiyi istiqamətdə təsir göstərməyə çalışırdılar. Magiya sonralar inkişaf etmiş dinin daha mühüm  ünsürlərindən birinə çevrilmişdir, hər bir müasir dini kult sehrbazlıq hərəkətlərinin (ayinlər, sirlər, ibadətlər və s.) müəyyən sistemini özündə birləşdirir. Sehrbazlığın ovsunlamaq, falçılıq, qabaqcadan xəbər vermə, «bəd nəzər», caduya inam, «bağlamaq» və s. kimi qalıqları indi də məişətdə qalmaqdadır. İbtidai cəmiyyətlərdə geniş yayılmış etiqad formalarından biri də fetişizm hesab olunur. Fetişizm (fransızca fetiche - büt, tilsim deməkdir) müxtəlif maddi əşyaların fövqəltəbii xassələrinə etiqad olunmasına deyilir. İbtidai insanın müxtəlif əşyalardan, məsələn, daşlardan, ağaclardan, sonralar isə amuletlərdən (gözmuncuğularından, dualardan və s.), bütlərdən və s. fövqəltəbii kömək almaq ümidi fetişizmdə əks olunurdu. İbtidai cəmiyyətdə yaşamaq taleyinə düşən insanın praktiki fəaliyyətinin inkişaf etməsi və onun dərketmə imkanlarının məhdudluğu fetişizmin ilk mənbələri olmuşdur. İbtidai dövrlərdə fetiş öz-özlüyündə real mövcud olan predmet kimi pərəstiş obyekti olmuşdur. Sonralar isə onda «məskunlaşan» gizli fövqəltəbii qüvvə haqqında təsəvvürlər meydana çıxır. Fetişizm dini pərəstişin zəruri komponentidir. Möcüzəli ikonalara, xaça, quru cəsədlərə, «müqəddəs yerlərə pərəstiş edilməsi, tilsimlərin, amuletlərin, boyundan asılan xaçların və s. möcüzələr doğurduğuna etiqad edilməsi müasir dini praktikada fetişizmin daha xarakterik təzahürləridir. Cəlbedici predmetlər, gözəl görünən, eləcə də çirkin görünən şeylər fetişə çevrilə bilər. Predmet-əşya forması kimi fetişizm Qərbi Afrikada çox yaxşı saxlanılmışdır. Burada fetişlər hər yerdə nəzərə çarpır. Ən geniş surətdə yayılmış canlı fetişlər ilan (əjdaha) və qarğadır. Farslarda it və xoruz, Skandinaviyada ayı və canavar, Yunanıstanda - bayquş və s. fetiş sayılır. Canlı fetişlər qəbilə üzvləri üçün eyniləşdirici başlanğıcı ifadə etmirdi, onları eyni hesab etmək olmazdı. Onlar ya totemizmin özünəməxsus qalıqları, yaxud da güclü, müstəqil ruhların daşıyıcıları idi. Bəzi hallarda qəbilə üzvləri onlardan yararlana bilərdi. Ona görə də bir xalqın bir neçə canlı fetişi olurdu. Məsələn, Qədim Misirdə hər bir icma özünün canlı fetişinə malik idi. Ümummilli fetiş-müqəddəs öküz Apis olsa da, regional və yerli fetişlər də mövcud idi. Fivada - qoyun, Memfisdə - keçi,Bastda - pişik və s. fetiş hesab olunurdu. Qədim Roma miflərində canavarlar («Roma dişi canavarı»), ağacdələnlər və digər canlı varlıqlar haqqında danışılırdı. Onlar İtaliya yarımadasında yaşayan qəbilələrə düşmənə qalib gəlmək, qəhrəmanlıq göstərmək, gələcəyi görmək və s.-də kömək edirdi. Mədəniyyət tarixinin bir çox səhifələri fetişizmlə əlaqədardır, lakin onlardan biri müasir insana olduqca amansız və qəbuledilməz şəkildə görünür. Söhbət kannibalizmdən (adam yeməkdən) gedir. Kannibalizm çox qədim tarixə malikdir. Əcdadlarımız olan neandertallar adamyeyənlər idi. Homo sapiyens 40 min əvvəl planetdə adamyeyən kimi peyda oldu. Sonralar insan mədəniyyəti qəti imperativ ilə adam yeməyi qadağan etdi. Sonra qan qarışdırmaya (yaxınlarla evlənmə) qadağa qoyuldu. İkinci qadağa daha universal idi və insan cəmiyyətində ciddi şəkildə qorunmağa başladı. Bu tabu (qadağa) kannibalizmdən daha qədimdir. «Tabu» ibtidai mədəniyyətlə əlaqədar olan ən mühüm anlayışlardan biridir, onun pozulması dəhşətlə müşahidə olunur. Tabunun qorunması təhlükədən xilas olunmağın yeganə vasitəsidir. İbtidai incəsənət. İncəsənət tarixini yazanlar hələ keçən əsrin sonunda yalnız ilkin incəsənət kimi Qədim Misir incəsənətindən başlayırdılar. 90 il bundan əvvəl bəşəriyyət kinonu kəşf etdiyi zamanda daş dövrünün incəsənətini, paleolit təsviri sənəti, rəssamlığını və heykəltəraşlığını da özü üçün aşkar etdi. Həmin vaxtdan başlayaraq ibtidai cəmiyyətin incəsənəti tədqiqat üçün ən populyar sahəyə çevrildi. Həmin proses indi də davam etməkdədir. İbtidai incəsənətin yaranması ilə əlaqədar saysız-hesabsız nəzəriyyələr mövcuddur. Bədii fəaliyyət ibtidai mədəniyyətin bütün mərhələlərində mövcud olmuşdur. Ona görə də incəsənət onun varlığının daimi üsulu olmuşdur. Sənət alət istehsalından başlanır. İnsanın ən qədim alətinin tarixi 2.5 milyon il bundan əvvəl başlanır. İnsanların düzəltdiyi alətlərin materialına əsaslanan arxeoloqlar ibtidai dünyanın tarixini üç dövrə bölürlər. Bunlar daş dövrü, tunc dövrü və dəmir dövrüdür. Öz növbəsində daş dövrü də bir neçə alt dövrə bölünür. Ən qədim daş dövrü, yaxud paleolit (təqribən e.ə. 2.6 milyon ildən XII minilliyə qədər), orta daş dövrü, yaxud da mezolit (təqribən e.ə. XII minillikdən VII minilliyə qədər), yeni daş dövrü, yaxud da neolit (e.ə. XII minillikdən IV minilliyə qədər), mis daş dövrü, yaxud da eneolit (e.ə. III-II minilliklər), tunc əsri (e.ə. II-I minilliklər). Dəmir dövrü təqribən birinci minilliyin ortalarından başlayır. Öz növbəsində Paleolit də üç dövrə - aşağı, orta və yuxarı (yaxud da sonrakı) dövrə bölünür. İbtidai incəsənətin ilkin mərhələsi üçün səciyyəvi cəhəti sinkretizm (latınca birləşmə) olmuşdur. Bu da müxtəlif görüşlərin bir yerdə ifadə olunması idi. Dünyanın bədii mənimsənilməsi ilə əlaqədar olaraq insanın fəaliyyəti eyni zamanda homo sapiyens (ağıllı insan) formalaşmasına da şərait yaratmışdır. Bu mərhələdə ibtidai insanın bütün psixi proses və həyəcanlarının imkanları hüceyrə şəklində kollektiv şüuraltı vəziyyətdə, arxetip adlanan proobrazda, ilkin formada olmuşdur. Dünyanın dərki kortəbii baş verirdi, hər bir anlayışın arxasında obraz, canlı əməl gizlənirdi. Bizə gəlib çatan ilk ibtidai təsviri sənət əsəri Orinyak (Fransa) (e.ə. 33 min - 18 min) mərhələsində olmuşdur. Qadın heykəlciyi (daşda və sümükdə) həmin sənət əsərlərindəndir. Həmin dövrdə heyvanların, mamontların, filin, atın, maralın ümumi cizgilərini əks etdirən təsvirlər də yaranmışdır. İbtidai incəsənət əsərləri əsasən ovçuluq və əmək prosesi ilə əlaqədar olmuşdur. Bir sıra sənətşünaslar paleolit dövrünün təsviri fəaliyyətini üç mərhələyə bölürlər. Onlardan hər biri keyfiyyətcə yeni təsvir formalarının yaranması ilə səciyyələnir. Sümük, təbii maket və s.-dən kor pozisiyalar, süni təsviri forma - iri gil heykəltəraşlığı, barelyef profil konturu, yuxarı paleolit təsviri yaradıcılığı, mağara yazıları, sümük üzərində qravyuralar - natural yaradıcılıq nümunələridir. Analoji mərhələni ibtidai incəsənətdə, tipik musiqi yaradıcılığında da görmək mümkündür. Musiqi (natural pantomimanın musiqi elementləri, təbiətdəki səslərin təqlidi, səsin təqlid motivləri, süni intonasiya formaları, səs yüksəltmə vəziyyətini əks etdirən motivlər, intonasiya ardıcıllığı, iki və üç səsli motivlər) hərəkət, mimika, jestlərdən və s.-dən ayrılmamışdı. Əvvəllər insanlar yalnız öz ehtiyacları üçün təbiətin verdiyi  şeylərdən - daş, ağac, sümük və s.-dən istifadə edirdilər. Yeni daş dövründə insan sənət əsərləri yaratmaq məqsədi ilə odadavamlı gildən istifadə etməyə başlayır. İbtidai cəmiyyətdə təsviri sənətin, demək olar ki, bütün növləri: rəsmlər, heykəlciklər, təsvirlər (mineral rənglərdən istifadə etməklə rəngli təsvirlər vermək), heykəltəraşlıq (daşdan yonulmuş, yaxud da gildən düzəldilmiş fiqurlar) və s. yaranmışdı. Dekorativ sənət növləri (daş, sümük üzərində işləmələr, relyeflər və s.) bu qəbildəndir. İbtidai cəmiyyətin inkişafının son dövründə bürünc, qızıl və gümüşün emalı ilə bağlı bədii sənət növləri yaranırdı. İbtidai icma dövrünün sonunda yeni memarlıq tikililəri - qalalar yaranmağa başladı. Sonralar yaşayış məskənləri, dəfnlə əlaqədar məqbərələr və s. meydana çıxdı. İbtidai dövrün incəsənəti dünya incəsənətinin sonrakı inkişafı üçün əsas olmuşdur. Qədim Misir, Şumer, İran, Hindistan, Çin, Azərbaycan və s. mədəniyyətlərin formalaşmasında ibtidai dövr mədəniyyətinin əvəzsiz xidməti olmuşdur. Dini görüşlər. Təqribən e.ə. XXX minillikdə ibtidai incəsənət meydana gəldi. Bu incəsənətin yaranması insanların gündəlik həyatı ilə bağlı idi. “Ağıllı insan” buynuzdan kiçik heykəllər düzəldir, sümük üzərində təsvirlər cızır, təbiətdən əldə etdiyi boyalarla mağara divarlarında rəsmlər çəkirdi. Belə təsviri sənət nümunələri İspaniyada Altamira mağarasının divarlarında aşkar olunmuşdur. Mağarada təsvir edilmiş bizonların bir qismi sakit durmuş, digər qismi düşmən üzərinə atılan vəziyyətdə təsvir edilmişdir. Sonralar dünyanın müxtəlif yerlərində mağaraların divarlarında, qaya üzərində bu tipli ibtidai incəsənət nümunələri aşkar olunmuşdur. Beləliklə, incəsənət Paleolit dövründə yaranmışdır. İnsanlar ov və döyüş səhnələrini, ovlayacaqları heyvanların hərəkətlərini təqlid edirdilər. Buradan da rəqs meydana gəlmişdir. Bu yolla insanlar bildiklərini gənclərə öyrədirdilər. Memarlıq rüşeymləri, heykəltəraşlıq nümunələri Paleolit dövründə yaranmışdı. İnsanlar heyvanların gözəlliyini, onların zahiri və daxili aləmini təsvir edə bilmişlər. 

            QEDİM  DUNYA MEDENİYYETİ

Müasir dövrdə qədim dünya mədəniyyətinin kulturoloji konteksdə öyrənilməsi, tədqiqi və tətbiqi mövcud sivilizasiyalar və insan cəmiyyətləri üçün aktuallıq kəsb edir. Bu baxımdan qədim dünya mədəniyyətinin kulturologiya elminin tədqiq obyekti kimi ön plana çəkilməsi məhz dövrün zəruri tələbi kimi əsas prioritetə çevrilir. Müasir cəmiyyətin inkişafında insanın kamil bir şəxsiyyət kimi formalaşmasında kulturologiya elminin böyük əhəmiyyəti vardır. Kulturologiya - ümumbəşəri və milli mədəni proseslərin obyektiv qanunauyğunluqlarını, insanların maddi və mənəvi həyatının mühüm hadisələrini özündə ehtiva edir. Bu elm insanların maddi maraq və tələbatlarının yaranıb formalaşdığı ilkin şərtləri və amilləri öyrənir, mədəni dəyərlərin yaradılması, artırılması, qorunub gələcək nəsillərə ötürülməsini həyata keçirir. Bu elmi zamanın özü yaratmışdır. Bir çox dünyəvi elmləri, o cümlədən, tarix, fəlsəfə, sosiologiya, etika, estetika və. s. özündə birləşdirən kulturologiya təbii ki, bu elmləri zaman-zaman öz süzgəcindən keçirmişdir. Kulturologiya özündə çox mühüm olan həyat layihələrini açıqlayan, eyni zamanda mədəni cəmiyyətin əsas komponentlərini özündə əks etdirən və insanşünaslığa xidmət edən nəhəng bir sahədir. Kulturologiya müxtəlif cəmiyyətlərdə mədəni həyatı öyrənir və bununla da əsas mədəni-tarixi tiplərin nailiyyətlərini və xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmağa səy edir. Kulturoloqların mühüm vəzifəsi qloballaşan müasir dövrün sosial-mədəni tendensiya və proseslərini düzgün və hərtərəfli təhlil etməkdir. Qeyd edək ki, kulturologiyanın obyektləri canlı insanlar, mədəniyyətin yaradıcı və daşıyıcıları, həmçinin mədəni hadisələr, proseslər və müəssisələrdir. Kulturologiya mədəniyyəti, sivilizasiyanı, onun tarixini, insanla mədəniyyətin qarşılıqlı əlaqəsini və qarşılıqlı təsirini öyrənir, insanın həyatda öz yerini tapmasında səmərəli rol oynayır. Kulturologiya bir tərəfdən mədəniyyəti, mədəniyyət tarixini, insanla mədəniyyətin qarşılıqlı əlaqəsini, digər tərəfdən isə insanın ona təsirini və əks-təsirini öyrənir.
 Kulturologiya bir  elm kimi XX əsrin əvvəllərində meydana gəlmişdir. Onun yaranmasında ABŞ alimi Lesli Uayt (1900-1975) xüsusi rol oynamışdır. Lesli Uayt öz nəzəriyyəsini "Kulturologiya" adlandırmışdır. Lesli Uaytın bu elmi tədqiqatı "insan və mədəniyyət" anlayışlarını əhatə etdiyindən kulturologiya dünya elmi ictimaiyyətinin diqqət mərkəzinə çevrilmişdir. Kulturologiya dünyaya, sosial reallığa, mədəni-mənəvi aləmə, insanın oradakı yeri və roluna bir küll halında baxır. Universal dəyərləri, keçmişin mənəvi irsini, cəmiyyətin mövcud bədii-mənəvi komponentlərini real gerçəklik baxımından təhlil edir. Kulturologiyanın elmi mənası bundan ibarətdir ki, o, mədəniyyətləri və sivilizasiyaları dərindən və hərtərəfli şəkildə öyrənir, onun məzmun və mahiyyətini üzə çıxarır, hansı səviyyələrdə və formalarda mövcud olduğunu müəyyən edir. Kulturologiya dünyada gedən prosesləri, həm də xalqımızın mənəvi-əxlaqi dəyərlərinin qorunub saxlanılmasını, inkişaf etdirilməsini və gələcək nəsillərə çatdırılmasını öz qarşısına bir vəzifə kimi qoyur. Kulturologiya həm də müxtəlif sivilizasiyaların biri-birinə münasibətini, insan faktorunun təbiətə, istehsala, ətraf mühitə və s. amillərlə qarşılıqlı əlaqəsini araşdırır və onun inkişaf meyllərini öyrənir. Bu baxımdan informasiya-kommunikasiya və rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdəki mədəniyyət sənayesinin təşəkkülü kulturoloji prosesləri qloballaşan dünyada ön plana çəkir. Dünyada gedən bu tendensiyalardan baş çıxara bilən kulturoloq kadrların hazırlanması ölkəmiz üçün böyük aktuallıq kəsb edir. Mədəniyyət insanın ictimai şüuru və yaradıcılığı əsasında formalaşan bir anlam olsa da o, həm də hər bir yaradıcı fərdin meydana gətirdiyi yenilikləri, oxşar yaradıcılıqların daima təkrarlanan mənəvi mühitidir. Bu mühit həm yaradıcılığa həm də milli mentalitetin inkişafına təsir edən müxtəlif amillərlə zəngindir. Məhz bu zənginliklər “mədəniyyətşünaslıq” və ya “kulturologiya” kimi anlamların yaranmasına, onların ictimai şüurda möhkəm yer tutmasına şərait yaradır. İctimai-siyasi quruluşların xüsusiyyətlərindən asılı olaraq mədəniyyət və kulturologiya anlayışlarına müxtəlif mövqelərdən  XX əsrin əvvəllərində yaşamış türk alimi Ziya Göyalpa görə “kültürlə mədəniyyət” bir-biri ilə fərqlənən anlayışlardandır. Ziya Göyalpın fikrincə “kültür milli olduğu halda, mədəniyyət uluslararasıdır-beynəlmiləldir. Kültür yalnız bir millətin din, əxlaq, hüquq, ağıl, estetik, dil, iqtisadiyyat və texnika ilə bağlı yaşayışlarının uyumlu-ahəngdar bir bütünüdür. Mədəniyyət isə eyni inkişaf səviyyəsində olan bir çox millətlərin toplumsal ictimai həyatlarının ortaq bir bütünüdür... Kulturologiya insanşünaslığa xidmət edən və qloballaşan dünyada cəmiyyətimizin gələcək inkişafı üçün son dərəcə aktual olan elmlərdən ən vacibidir. Bu elm bəşəriyyətin min illərlə yığıb saxladığı, zənginləşdirdiyi, bir-birinə verdiyi və gələcək nəsillərə çatdırdığı mənəvi sərvətlərin və dəyərlərin öyrənilməsi və mənimsənilməsi üsulları haqqında bir elm olub, bu mənəvi dəyərlərin quruluşu, ondan istifadə olunması, inkişafı, fəaliyyəti və s. məsələləri öyrənir. Bu gün insan tərəfindən mədəniyyət fenomeninin kəşfi, onun mexanizminin açılması, cəmiyyətin intellektual səviyyəsinin yüksəldilməsini tələb edir. Bu həm də insanın özünün cəmiyyətdəki yerinin və rolunun müəyyən edilməsinə, bir mədəniyyətin digərindən fərqlənməsinə kömək edir. Kulturologiya insanın mənəvi aləmini, şəxsiyyətin müəyyən sosio-kultur rolunu, insanın mədəni təkmilləşməsi, həyat tərzini, mentalitetini, əxlaqi-mənəvi keyfiyyətlərini və dəyərlərini, insanla elmin qarşılıqlı münasibətini və s. öyrənir. Bu mənada qloballaşan dünyada kulturologiya Azərbaycan cəmiyyəti üçün olduqca zəruri bir elmdir. Bu elm mövcud cəmiyyətdə yeridilən mədəniyyət siyasətinin əsas prioritetlərini müəyyən edir. Mədəniyyət üçün prioritet olan kulturologiya sahəsi bu gün bəşəriyyətin min illərlə yığıb saxladığı, zənginləşdirdiyi və gələcək nəsillərə layiqli səviyyədə çatdırdığı mənəvi sərvətlər toplusudur ki, bu toplunu qorumağa isə biz hamımız borcluyuq. 

Lascaux Mağarası

Lascaux Mağarası

250 m uzunluğundakı Lascaux Mağarası bir qalereyalar dizisi, bir quyusu və bir ucqar hissəsi olan bir dəhliz mağaradır.

 Şimaldakı daxil (bugünkü girişlə eyni doğrultudaydı) divarları dik olmayan qübbəli böyük bir boşluğa uzanır; buradakı qara qabartmalı və qırmızı və qara rəngli fiqurlar bütün paleolit sənətin ən böyük Friz sayılır; həqiqətən də Altamira'daki ən böyük Bizonlar uzunluğu ən çox 2 m, Niaux'dakilerinki 1 M'nin azikən, Lascaux mağarasındaki malların uzunluğu 5 m-dən çoxdur. Iller önce insanlar, bu «bəzəmə» reallaşdırmaq üçün ehtimalla körpü qurmuşlar. Bu Buğalar Salonunu davamı ucqar bölüm, təxminən 20m uzunluğunda və 3,5-4 yüksəkliyində bir qalereyaya; qalereyanın divarları üç ikonografik kompozisyonla bəzənmişdir; orta boşluktakinden çox daha az monumental olan fiqurlar müxtəlif mal-qaraları (inəklər və çöl öküzləri), atları və dağ keçilərini təsvir edər. Qübbəli orta boşluğa dönərkən, sağda və cənub istiqamətində, Buğalar Salonunu apsitten ayıran bir növ ikinci ucqar bölüm olan «keçid» ə daxil edilir; bura, divarlarında növü heyvan fiqurlarından və də bəziləri boyalı işarələrdən ibarət olan 385 qrafik bəndin yer aldığı 2-4 m genişliyində bir koridordur. 5 m səviyyəsində dairəvi bir quruluş olan apsidin divarları və tavanı, qat qat zolaqlar halında yerləşdirilmiş şəkil və gravürlerle bəzənmişdir; aşağıdan yuxarıya, hər görüş sahəsinə tək bir heyvan növünün dayana biləcəyi ölçülərdə, buğalar, kişi və dişi marallar, tavana daha yaxın yerlərdə isə atlar görülər. Apsitte iki xüsusi fiqur də vardır: o dövrün mağara şəkillərində nadir rast gəlinən bir fiqur olan bir maralı ilə bir müşk malı. Apsidi qərbə doğru davam etdirən və 5 m'lik bir dərinlikdə aşkar çıxarılan quyu, əhəmiyyətli arxeoloji materiallar təmin etmişdir: bezemeli nizə ucları, şamlar, boya artıqları, deşilmiş dəniz qabıqları və s. Buradakı boyalı bəzəmək, növünün tək ömeği olan bir kərgədan və yenə tək nümunə olaraq nizə bataraq ər deşilmiş bağırsaqları açıqda bir bizon tərəfindən yerə devrilmiş bir insan görülməkdədir. Bu sirrli kompozisiyanın nə anlama gəldiyi məlum deyil; quyu mağaranın müqəddəs hissəsi, məbədin mərkəzi ola bilərmi? Sahın deyilən sonrakı edən, şəkil və oyma baxımından zəngin, yüksək və geniş bir qalereyaya; burada, şimaldan cənuba doğru çox müvəffəqiyyətli beş böyük kompozisiya gözə çarpar: dağ keçilərini, əl izlərindən, qara inəkdən, üzən maralların və mələz bizonlardan ibarət panolar.

Ən cənubdakı Yırtıcı Heyvanlar hissəsi dərin Niaux qalereyasını xatırladan alçaq və dar bir qalereyaya; ən geniş yeri 1 m qədər olan bu hissədə adından da aydın olacağı kimi yırtıcı heyvanları təsvir edən etchings tapılar. Burada, sığınma sahəsini işarələmək üçün işeyen kişi bir yırtıcı heyvan və yaralı bir yırtıcı heyvan kimi çaşdırıcı altı fiquru detalıyla işləyən gerçək bir səhnə görülər. Burada ayrıca hamısı çox gözəl edilmiş dağ keçiləri, bizonlar, atlar, kişi və dişi maral təsvirləri də vardır.
Lascaux insanı, müzakirəsiz, güclü bir sənət duyğusuna malikdir; əsərin edilməsində gözə dəyən qabiliyyətləri, fiqurların səhnəyə mövzusunda da özünü göstərir. Lascaux heyvanları, kompozisyonlarıyla klassikdir; yoxluğu çaşdırıcı olan mamont xaricində, ümumiyyətlə mağara şəkillərində mövcud bütün heyvanlar burada da vardır. Heyvan şəkilləri içində, sıxlıq nisbəti növlərə görə dəyişər; atların və boynuzlugillerin (bizonlar və çöl malları) sayı maral, dağ keçisi, şimal maralı, ayı, yırtıcı heyvanlar və gergedandan çox çoxdur. Növlər arasındakı bu iyerarxiya bədii səhnələrin yerleştirilişinde də gözə çarpar; burada da, naməlum səbəblərdən bizon-at cütlükləri ana panolarda meydana çıxarkən, yırtıcı heyvanlar və kərgədan dibdəki qalereyaları yerləşdirilmişdir
Lascaux'da -Bir çox başqa mağaranın tersine- yarı insan yarı heyvan «canavar» fiquru yoxdur; tipik olmayan tək təsvir, iki düz boynuzuyla sirrli bir fiqur olan orta hissədəki «at bədənli, maral başlı varlıq» olduğu deyilə bilər.

Lascaux sənətinin xüsusiliyi, ikonografik müxtəliflikdən çox figgürleri canlandırma formasında yatar; sənətçi hərəkəti həqiqi, amma parçalı və seçmeci bir şəkildə ifadə edər. Məsələn, ön ayaqların hərəkəti, tək başına bir atın tırıs getdiyini izah edər. Oxşar şekide, Lascaux, heyvan fiqurlarına yoldaşlıq edən işarələrin çoxluğu və müxtəlifliyi ilə də digərlərindən ayrılır. A. LEROI-Gourhan bunların sayını 410 olaraq təyin etmişdir; halbuki digər mağaralarda işarə sayı 20-30'u keçməz. Bütün bu dik xəttlərin, bir-birindən ayrı, dal formasında, qutu içinə alınmış, içi dolu, gürz formasında dört- gen və s işarələrin mənası, aralarındakı əlaqələr, təsvir edilən heyvan növlərinin nisbi nisbətləri və mağara içindəki bölüşdürmələri qədər böyük Şərh çətinlikləri yaradır.
Yenə də Pireneler'deki Trois-freres və Niaux ilə Asturias'taki Pindal'de də mövcud olan toppuz formalıdır, Lascaux ilə cənubdakı Magdalenyen sitler arasında mədəni əlaqələrə şahidlik etdiyini unutmamaq gerekir.


Işarələr və Anlamları
Lascaux Mağarasıdır divarları işarələr baxımından, digər paleolit mağaralardan çox daha zəngindir. Bu işarələr çox müxtəlifdir; bunlardan bəziləri sıradandır; qırmızı, sarı və qara rəngli dal formalıdır və ya «damalılar» isə mağara sənətinin bənzərsiz nümunələridir. Bütün işarələr, tarihöncesi mütəxəssislərinin nüfuz etməyə çalışdıqları bir simvolik məna daşıyır. A. LEROI-Gourhan'a görə, başqa yerlərdə olduğu kimi Lascaux'da da paleolit sənətin işarələrinin çoxu iki böyük seriala ayrılır: bir kişi dizi və bir dişi dizi. Bunların, başlanğıcda həqiqi bir şəkildə təsvir edilən, amma yavaş-yavaş simvol-işarələrə çevrilən cinsi orqan figürasyonları olmaları mümkündür. Ümumiyyətlə cüt olan və heyvan çiftleriyle birlikdə iştirak edən bütün bu işarələr, mağara rəsmi sənətinin yalnız bir heyvan rəsmi sənəti olmadığını göstərir; tarihöncesi insanın düalist dünya görüşünü qeyd etdiyi kodlar və mesajlarla dolu olan bu sənət, son dərəcə mürəkkəb bir düşüncənin məhsuludur. LEROI-Gourhan'ın qaydası, doğru və ağla uyğun olmaqla birlikdə, bizə paleolit düşüncənin tək ölçülü və qlobal bir şərhini verir. Əslində, bu yazarın da qəbul etdiyi kimi, bəzi işarələr ictimai qayğıları ələ verərkən (ovçuların işarələri və ya ictimai qrupların ikonlar olmaları lazım olan, bir-birindən ayrı işarələrin vəziyyəti budur), bəziləri (yelpik və lentlər ») sirrini hələ qorumaqdadır. 

İncəsənət tarixi

Sənətin izini tarixin harasından izləyə bilərik?

İlk adsız sənətçilərdən söz edən bütün sənət tarixləri, yazıldığı dövrün şüuru ilə, bəlkə də atalarımızın zehnində keçməyən mənalar icad etmişlər.Böyük bir ehtimalla, ovlanmaq üçün ov aləti, sığınmaq üçün sığınacaq edən insanlar əvvəlcə funksiya ilə ilgiliydiler.

 Biz bilinən əhvalatı izləyəcəyiniz. İnsanoğlunun, insanlaşma müddətini yaşadığı ən uzun çağı Gedim Daş Dövrü olaraq adlandırırıq. Bu dövrdə təbiətin təqdim etdikləri ilə kifayətlənmək məcburiyyətində qalan insanlar, hər şeydən əvvəl növünün gələcəyə axını mübarizəsini verirlər. Müddət içində, həyat təcrübəsi nəticəsində, ilk texnikaları tətbiqi öyrənərlər. Daşa müxtəlif funksiyaları üçün forma verirlər. Atəşi taparlar. Ovçuluq qabiliyyəti inkişaf edir.Xatırladığımız dövrün əvvəllərində, insanlar bir-birinə sərbəst bağlarla bağlı kiçik birliklər halında yaşamağa başlayırlar. Bu birlikləri çox olaraq xarakterizə bəlkə daha doğrudur. Köhnə Daş dövrünün sonlarında "Klan" ortaya çıxar. Daş və eyni zamanda sümüklər və boynuzlar da alət istehsalı üçün istifadə edilməyə başlayır. Qida toplamaq üçün istifadə edilən alətlər çeşitlenir. Geyim bənzəri dəri parçalarını birləşdirmək üçün, sümükdən iynələr istifadə edilməyə başlanır. Mağaralar tərk edilir. Sığınacaq məqsədli məkanların istifadəsində daha seçici olunur

.Köhnə Daş dövrünün, Orta Daş Dövrü əvəz edir.

Yeni Daş dövrü kimi yazıçılar, bir növ inqilabçı dövr olaraq xarakterizə edilər. Məktəbdə Daş Dövrü olaraq da adlandırdığımızı bu dövrdə, daş alətlər cilalanır. Balta, və çapacaq kimi, yeni alətlər meydana gəlir. Təbii ki təməl vəsait daşdır. Ovçuluqdan yay-ox istifadə edilməyə başlanır. Bu dövrdə əkinçilik başlayır. Kənd təsərrüfatı müəyyən bir coğrafiyaya da bağlılığı tələb edir. İlk məskunlaşmaları da bu dövrdə olduğunu görərik.Daşın işlənməsi və istifadə edilməsinə baxılaraq edilən bu dönemleştirme, dünyanın müxtəlif bölgələrində fərqli tarixlərdə başlayır. Xüsusilə iqlim şəraiti, sulara yaxınlıq, insan fəaliyyətlərinin müxtəlif coğrafiyalarda ferqlıleşmesının başlıca faktorlaridir.Muxtelif bölgələrdə başlanğıclar fərqli da olsa, Yeni Daş Dövrü zehni proseslərdə eyni təsiri etdi. Həyat tərzləri dəyişdi. Əhali artır. İstehsal iqtisadiyyatına keçildi. Şəhərlər, dövlətlər, böyük dinlər, döyüşlər çağı gəldi.

 Mağara şəkilləri, ilk heykəlciklər, diqqətlə edilmiş daş alətlər, divarlara çəkilmiş fiqurlar, mücərrəd işarələr Daş Dövründə ortaya çıxmışdır. Funksiyası nə olursa olsun, etdiyi obyektin digərindən daha fərqli, daha gözəl, daha həqiqi, daha sirrli olmasını düşünən insanlar bu dövrdə yaşamağa başladılar. Sənətkar ilə sənətçi arasındakı incə xəttin olduğu dövr bəlkə də elə Daş Çağıydı.

İncəsənət         

Fəlsəfənin bitdiyi yerdə sənət mı başlayır?

Bir çox edib,filosof sözlərinin çatmadığı yerdə sənətə sığınmışdır. Bir çox sənətçi da əsərləriylə fəlsəfi ifadə çıxarmışdır.

İçimizdəki və xaricimizdəki dünyaların həqiqətini gostermek ucun istifadə olunan bütün dillər nəticədə "insana xasdır". İnsanoğlu, həqiqət  ilə onun təmsili arasındakı boşluğa, sənət yolu ilə sızmağa çalışmışdır.

Problem yalnız təmsil də deyil. İnsana xas varoluşsal suallar, yaşantıları ehtiva etdiyi çətinliklər qarşısında, "düşünmə / dil" in çarəsizliyi, çatmazlığı də duyumsanır. O nöqtədən sonra, yenə sənət, iş başındadır.

Düşüncənin söz,mətn ilə təqdim edildiyi fəlsəfi əsər ilə sənət əsərinin üst-üstə düşdüyü bir çox sahə də vardır. Bilindiyi kimi fəlsəfənin təməl mövzularından biri də, sənət üzərinə üst dil meydana gətirən "estetik" felsefedir.

İncəsənət və fəlsəfə, birlikdə, kimi zaman da karşıtlaşarak, dünyanın insan əliylə çoğaltılmasının, genişləndirilməsinin imkanlarını təqdim edir. Əsər duyğu və düşüncəni çoxaltdıqca sənət qatına yüksəlir.

Sənətçi icadlar edərək, olmayanı oldurarak, həqiqətin kənarına gedərək hədiyyələr təqdim edərkən, filosof, çoxalan dünyanın yeni şərhləriylə üfüqümüzü genişləndirir.

İnternet mühitində, xüsusilə "Qərb Sənəti" çərçivəsində çox zəngin arxiv var. Türkçe'mizde də ədədləri gedərək artan təşkilati və fərdi sənət saytları, sənətin hər sahəsində maraqlananlar ucun məlumatlar təqdim edir.

Blogumun Incesenet bolumunde sizlere assagida yazmis oldugum movzularla bagli etrafli melumatlar vermeye calisacagam

- İncəsənət həyatla iç-içə keçmiş bir etkinliktir. Sənətçi yaşadığı dövründen qaynaqlanan o dovre bagli  əsərlərini yaradır.  INCESENET de iştirak edən tarixi çərçivələrdə bu əlaqələrlr bagli melumatlara yer vermeye calışacağam.
- Sənətin bir çox budağını bir arada təqdim edərək, oxucu / tamaşaçı üçün fənlərarası düşünmə mühiti təmin etmək.
- Zaman içində sənət yazıları arxivi meydana gətirərək, xüsusilə böyük kentlerimiz xaricindəki maraqlı oxuculara, sənət üzərinə daha dərin düşünmə üçün biblioqrafiya təmin etməyə çalışacağam. (Niyyətim internet mühitində iştirak edən sənət səhifələrinə da bağlantılar vermək)
Oxucu, fərqli imzaların mətnləri vasitəsilə düşünməyə dəvət ediləcək. Fərdlərin, bu mətn çoxluğunda öz xüsusi bireşimlerini edə bilmələri, alımlama proseslərində tənqidi rəftarlarını gümrah tutmalarıyla olanaklılaşacaktır.
- Bu səbəbdən, səhifələrimizdə iştirak edən mətnlər, imzalarının ideologiyasını daşımaqla birlikdə, təqdimatı bütünü Kozmopolitlik ehtiva edir. Bu tutumun, zehinində kayıtlanmışı axtaran üçün, narahatlıq verə biləcəyinin şüurundayam.

Prinsip olaraq, internet mühitində iştirak edən mətnləri istifadə etməməyə diqqət göstərəcəyəm. İncəsənət bölümümüzdeki mətnlər Türkçe internet mühitinə yeni töhfələr verəcəkdir. Sahəmizin məhdudluğu səbəbiylə, qaynaqları ifadə edərək internet mühitindəki vizual vəsaitdən faydalanacağıq.

İndiki vaxtda olduğu kimi, köhnə dövrlərdə də sənətin ideoloji funksiyası vardı. Çıxarıldığı şərtlər mənası fərqli da olsa, sənət əsəri eyni zamanda güc göstərmənin də vasitəsi olmuşdur. Mədəniyyətlərin bir-birlərini təsir təbii proseslərin yanında, "sənət", işğalçılıq / yayılımcı düşüncənin bir vasitəsi olaraq da istifadə edilmişdir, istifadə edilməkdədir. "Ən görkəmli" yi sahiblənmə, müasir insan və birliklərin primitiv impulslarını dəstəkləməyə davam etməkdədir.

Oxuculardan diləyim, burada iştirak edən məlumat səhvləri, yorumlar üçün öncə bəyanat etmələridir.

Sənətin başlanğıcı

Sənətin başlangıçlarına getmək üçün mağaralar dərinliklərinə mi enmək lazımdır?
Uzaq keçmişdəki atalarımızın, indiki vaxtda belə heyranlıq oyandıran şəkillərini görüncə, onları təsvir etməyə yönəldən motivlərin nə olduğu mövzusunda düşünməkdən özümüzü alıkoyamıyoruz. Bu gün anlamlandırdığımız formasıyla onlar ilk sənətçilər idimi?
Mağara şəkillərini çəkənlər, anonim bir qabiliyyəti mi əks etdirirdi. Yoxsa qrupun içindən bəziləri, daha çox zanaatçı deyə biləcəyimiz və bir ənənəsi davam etdirən "rəssamlar" idimi?
Mağara resimleri çəkənlər, son sərgisinin qürurunu daşıyan günümüz rəssamının mənəvi doygunluğunu daşımır olduğunu qəbul edə bilərik. O halda onları bu dərəcə yetkin fiqurlar çəkməyə istiqamətləndirən "güc" mövzusunda nələr söyləyə bilərik?
Başlangıçlara istiqamətli bir seçkidə sizə təqdim edirik.

Dilin necə doğulduğunu bilmədiyimiz kimi, sənətin da necə doğulduğunu bilmirik. Əgər məbəd və ev istehsalı, şəkil və heykəl yaradılması və ya toxuma kimi fəaliyyətləri sənət saysaq, dünyada sənətçinin olmadığı tək bir birlik yoxdur. Yox, sənət deyincə, muzey və sərgilərdə tadılan və ya seçmə salonları gözəl bəzənməsinə istifadə, az rast gəlinir, nəfs bir şey anlayırsa; Sözün bu xüsusi mənasının çox yaxınlarda inkişaf və keçmişin ən böyük yapıcılarının, rəssam və ya heykelcilerinin bu sözü ağıllarından belə keçirmədiklərini bilmək məcburiyyətindəyik.
Mimariyi ələ alsaq, bu ayrı-seçkiliyi daha yaxşı anlayırıq. Bilindiyi kimi çox gözəl strukturlar vardır və bunlardan bəziləri, gerçək mənada bir sənət əsəridir. Nə var ki, dünyada, müəyyən məqsədlə dikilmemiş tək bir quruluş göstərə. Bu strukturları tapınma, vaxt keçirmə yeri və ya mənzil olaraq istifadə edən kəslər, onları xüsusilə işə faydalılıq ölçülərinə görə qiymətləndirərlər. Bundan başqa, quruluşun xəttini və ya dərəcələrini öz bəyənmələrinə az-çox uyğun tapa bilərlər və quruluşu, yalnız istifadə edilmə baxımından deyil, eyni zamanda onu "tamam" hala gətirən müvəffəqiyyətli memarın didinmeleri baxımından da qiymətləndirə bilərlər.
Əksəriyyət, keçmişdə, şəkil və heykəl sənətinə qarşı münasibətin bundan fərqi yox idi. Bu sənətlər, tam sənət əsərləri deyil, müəyyən vəzifələri olan obyektlər sayılırdı. Kimi strukturların hansı gereksinmeler nəticəsində tikildiyini bilməyən biri, pis bir arxitektura hakimdir. Biz də, hansı məqsədlə edildiyini bilmədiyimiz müddətcə, keçmişin sənətini anlaya bilmərik. Tarix boyunca nə qədər geriyə getsək, sənətin xidmət etdiyinə inanılan məqsədlər o qədər açıq, amma eyni zamanda yabansı görünməkdədir. Oturduğumuz şəhərlərdən uzaqlaşıb kəndlərə gedərək və ya daha yaxşı, öz uygarlaşmış ölkələrimizin qoparaq, çox uzaq atalarımızınkine hələ çox yaxın şərtlərdə yaşayan icmalar arasına getsək, eyni şeylə qarşılaşırıq. Biz bu birliklərə, bizdən daha sadə olduqları üçün deyil - çünki onların düşünmə formaları bizimkindən kimi zaman çox daha qarışıqdır -, bütün insanlığın gəldiyi ilk şərtlərə daha yaxın olduqları üçün "primitiv" deyirik. Ibtidai üçün, faydalılıq baxımından, bir daxmanın yapımıyla bir obraza istehsalı arasında heç bir ayrı-seçkilik yoxdur. Kotteclər onları yağışdan, küləkdən, günəşdən və özlərini yaratmış olan ruhlardan qoruyarlar. Obrazlar isə, onları, təbii güclər qədər gerçək olan o biri güclərə qarşı qoruyarlar. Başqa bir deyişlə, şəkillər və heykəllər, cadu məqsədlə istifadə edilir.
Primitiv birliklərin başını anlamağa çalışmadan; onları, obrazları, baxılacaq gözəl şeylər olaraq deyil də, istifadə və güc dolu obyektlər kimi görməyə itələyən həyatı qavramadan, sənətin bu yabansı başlangıçlarına girməyi umudedemeyiz. Həm, bu duyğuyla özdeşleşmenin də çox çətin bir şey olduğunu güman etmirəm. Yetər ki, özümüzlə qətiliklə içdən olmasını və içimizdə hələ primitiv bəzi şeylərin qaldığını bilək. Buzlaq çağından başlayacaq yerdə, özümüzdən başlayaq. Günümüzün bir qəzetindən sevdiyimiz, bir ulduzun fotoşəkilini alaq. Əlimizə bir iynə alıb, gözlərinə batırmaq xoşumuza gedər mi? Qəzetin hər hansı bir yeri deşmək qədər əhəmiyyətsiz ola bilərmi bu? Heç güman etmirəm.
(...)
Bütün bu qəribə inanclar əhəmiyyətlidirlər, çünki, insan bacarığıdır ən köhnə izləri olan və günümüzə qədər çatan ən qədim resimleri anlamamıza kömək edə bilərlər. Lakin Cənubi Fransada və İspaniyadakı mağaraların divarlarında və qayalar üzərində, bu şəkillər XIX. üz-ildə ilk dəfə tapıldığında, arxeoloqlar, gerçəyə çox bənzəyən, canlı kimi dayanan bu heyvanların, buzlaq çağı insanlarınca edilmiş ola biləcəyinə inanmamışlar. Halbuki bu bölgələrdə olan sümük və daşdan düzəldilmiş kobud vasitələr; bu bizon, mamont və şimal maralı şəkillərini, onları ovlayan, buna görə də onları çox yaxşı tanıyan kəslərin resmettiğini və ya kazıdığını ortaya qoymuşdur. Bu mağaralara girmək, insana qəribə bir duyğu verir. Bəzən dar və alçaq koridorlardan keçilər. Dağın qaranlıq içindəykən, rəhbəriniz, bir elfeneriyle bir öküz şəkilini birdən aydınlatıverir. Beləsinə güc çatılan bir yerə, yalnız bəzəmə məqsədiylə gedilmiş olması düşünülə bilməz.

Ayrıca, Lascaux mağarasındaki resimleri saymazsaq, mağaraların divarlarındakı və tavanlarındaki şəkillər nizamlıca yapılmamışlar, tərsinə, müəyyən bir nizam anlayışından çox uzaq olaraq, bəzən bir-birləri üzərinə boyanmış ya da çəkilmişlər. Bu qalıqları daha yaxşı
belə açıqlaya bilərik: Bunlar, obrazların təsirinə bağlı universal inancın, ən köhnə nümunələridir. Başqa bir deyişlə, bu primitiv ovçular, bəlkə də oxlarını və daş baltalarını istifadə edərək əldə etdikləri ovlarının yalnız şəkilini etməklə, gerçək heyvanların da öz güclərinə boyun eğeceğine inanırdılar.
Təbiidir ki, bu bir fərziyyədir, amma yenə də, bu gün belə köhnə adətlərini qoruyan o primitiv cəmiyyətlər arasında sənətin gördüyü funksiyaya yaxşıca söykənən bir fərziyyə. Bildiyim qədəriylə, bu gün heç bir yerdə belə bir cadu tətbiq cəhd edən bir kimsə bilməz. Amma primitiv üçün sənət, ən azından, obrazların gücünə duyulan bənzər inanışlara bağlıdır. İndiki vaxtda hələ yalnız daş vasitə istifadə edən və cadu ereklerle qayalıqlara heyvan rəsmi çəkən kimi primitiv cəmiyyətlər var. Daha başqa bəzi qəbilə üzvləri isə, dövri bayramlarında, heyvan qılığına girərək, heyvani davranışlarla müqəddəs oyunlar oynamaqdadırlar. Onlar da, belə etməklə, bir baxıma, ov heyvanına qarşı güc sağlayacaklarına inanırlar. Bəzən də, eynilə nağıllardakı kimi, bəzi heyvanlarla qohum olduqlarına, bütün qəbilənin bir qurd, qarğa və ya qurbağa qəbiləsi olduğuna inanmaları az rast gəlinər hadisələrdən deyil. Doğrusu, olduqca qəribə inanışlardır bunlar. Amma bunu unutmayaq ki, bu inanclar, sanıldığı kimi, bizim öz dövrümüzdə belə bir uzaq sayıla bilməzlər.
Romalılar, Romulus və Remus 'un bir dişi qurd tərəfindən emzirildiğine inanırdılar. Bu qurdun tunc bir obraz Romada, Capitolium'da dururdu. İndi belə, Capitolium'a çıxış nərdivanın yanında bir qəfəsdə canlı bir dişi qurd bəsləyərlər. Trafalgar Meydanında canlı aslanlar yoxdur amma, İngiltərə aslanı, "Punch" un səhifələrində inadla yaşamağa davam edər. Təbii olaraq, bu cür armacı və ya karikaturaçı bir simgecilikle, primitiv heyvan qohumları saydıqları totemlərin dərin ciddiliği arasında böyük bir fərq vardır. Bu primitiv, bəzən eyni zamanda həm insan, həm heyvan olunabilen bir cür düş dünyasında yaşadıqlarına inanır. Bir çox qəbilənin bu heyvanları canlandıran maskaları var.
Xüsusi mərasimlərdə bunları istifadə etdiklərində, özlərini dəyişmiş duyumsar-davranışın, sağlam başla düşündüyümdə, dostuma və ya heyran olduğum birinə ən kiçik bir zərər vermiyeceğini çox yaxşı bildiyim halda, yenə də, belə bir davranışda tapılmış olmağı ağlımdan keçirmək belə irkiltir məni. Harada olduğu bilinməz amma bir yerlərimizi, obraza edilən şeyin, o obraza canlandırdığı adamın özünə edildiyi kimi axmaq bir duyğu halı yaşayır. Bu vəziyyətdə, üstəlik, bu qəribə və us xarici təəssürat, bizlərin arasında, atom çağının göbəyində yaşadığına görə, eyni fikrin primitiv cəmiyyətlər deyə adlandırılan dərhal hər birlikdə yaşamış olması bəlkə daha az çaşdırıcı görünə bilər. Dünyanın hər yerində, xalq həkimləri və ya sehrbazlar həmişə bu cadunu ortaq şəkildə tətbiq: Düşmənə bənzəyən kobud bir körpə etdikdən sonra, zərərin onun üzərinə düşməsi diləyiylə, bu etmə körpənin ürəyini delmiş və ya onu yakmışlar. İngiltərə 'də, Guy Fawkes günündə yandırdığımız kukla da, eyni boş inancın bir qalığıdır. Obraz ilə həqiqət arasındakı ayrı-seçkilik, primitiv üçün naməlumdur. Yerlilər, bir dəfə, sürülərinin şəkilini edən Avropalı bir rəssama, qorxuyla bu sualı soruşmuşlar: "heyvanlarının alıb götürürsən, nə ilə yaşayırıq biz?".
Sənətin Öyküsü- Remzi Kitabevi-Tərcümə: Bədrəddin Comərd

Mağara Sənəti
İncəsənət İncəsənət üçündür qaydasına söykənən şərhlərdən (1870 -1880'li illər) sonra, XIX. əsr sonunda tarihöncesi sənətlə əlaqədar işlər, etnoqraf elminin başlanğıc dövründən J. Frazer'in Le Rameau d'or, Qızıl Bal adlı əsəri) böyük ölçüdə təsirlənmişdir. Tarihöncesi şəkil təsvirləri ilə etnoqraf yerlərinin müqayisə qayda halına gəlmişdi: vəziyyətə görə, məlumatlar bəzən ov və ya bərəkət cadusuna, bəzən də totemcilik və ya Şamanizme bağlanırdı. Təcili bir sübut etmə səbəbini doğan bu sözdə-elmi folklor, bu gün də davam etməkdədir. Heyvan şəkillərinin yanında görülən işarələr, ilk tarihöncesi mütəxəssislərinin marağını çəkməkdə gecikmədi. Söz mövzusu bu işarələrin sənətçinin imzası ola biləcəyini irəli sürən E. Piette'ten sonra mütəxəssislər, bölməli düzbucaqlı yerləşdirilən şəkillərdə, daxma və ya tələlər gördülər (La Pasiega'da, ElCastillo'da H. Breuil'ün işləri), mouth daxmasında körpüdə əlaqədar detallara rast gəldilər; mismar yazısını xatırladan şəkillərdə bumerangları, Lascaux'daki bəzi işarələrdə nizə atma düzeneklerini belə fərq etdilər. Bir heyvanı hədəf alan bir ox işarəsi, tutulması çox arzu edilən bir ovu ələ keçirmə istəyinin simvolik bir təsviri və bir ov cadusu olaraq qəbul edildi.
THEMA Larousse.

Ren bölgəsindəki buzlaq çağında, e.ə. 35 000 illərinə doğru, ilk mağara divarı şəkilləri və torpaq boya, manqan və odun kömürüyle edilmiş sitilize heyvan şəkilləri reallaşdırıldı. Yüksək qabartma, 10 000 il sonra ortaya çıxdı. Qadın heykəlciklər və Brassempouy'da, gec paleolit ​​Dövr (Köhnə Daş çağı) geoloji laylarında olan şapka1ı qadın kimi «Venera», bu gün, doğulmağın ikonlar olaraq qəbul edilirlər. Amma tarihöncesi dövrün, yəni yazının ortaya çıxmasından əvvəlki dövrün sənəti mövzusundakı hər şərh, qətiyyəti olmayan və problemlərlə dolu bir şərh olaraq ortaya çıxır. Həyatını davam etdirmək, qorunmaq və çoxalmaq kimi təməl narahatlıqlarla yaşayan paleolit ​​insanın, tam bəzəmə sənətləri deyil, dini büyüsel və ictimai mənalar daşıyan bir sənət ortaya qoyduğu düşünülür. Bu səbəbdən, ancaq Neolit ​​dövrdə və seramiğin icad edilməsiylə birlikdə, estetik həzz təmin etməsi üçün reallaşdırılan tam bir bəzəmə sənətinin ortaya çıxa bildiyi ümumiyyətlə irəli sürülür.
Bütün bu deyilənlərdən, tarihöncesi insanının praktik məqsədlər xaricində sənət fəaliyyətinə girişmediği nəticəsini mu çıxarmaq lazımdır? Dordogne'da, Ferrassie'de olan və heç bir işə yaramıyormuş kimi görünən qəribə obyektlər (dəniz qabıqları, əqiq parçaları, qaya kristalları) simvolik bir məna varmı daşıyırdı? Yoxsa, gerçək bir bədii duyğusu mu məhsulları? Mahnı, musiqi, rəqs kimi zamana dayanıqlı olmayan sənətçilər, möhkəm izlər buraxmamışdır; çalğılar da notlar da qalmamışdır geriyə.
Bu səbəbdən, Tunc Çağının, Afrikanın və Okyanusya'nın mədəniyyətlərinə yaxınlaşarkən, Andre LEROI-Gourhan'ı izləyərək, «sənətə, dinə və ya böyüyə bağlı» olanları bir-birindən ayırd etməyə kalkışmamak lazımdır.